غزل شمارهٔ ۲۳
هوش مصنوعی: این اشعار به بررسی مفهوم انسانی و ارزش آدمی می‌پردازد. شاعر بیان می‌کند که نه هر موجود زنده‌ای دارای ارزش انسانی است و بسیاری از افراد در ظاهر به نظر می‌رسند که بی‌ارزش‌اند، در حالی که در واقع برای اهل بصیرت دارای شخصیت و اهمیت هستند. او به انسان‌ها هشدار می‌دهد که خود را در لذت‌ها و شهوت‌ها غرق نکنند و ارزش واقعی زندگی را درک کنند. همچنین تأکید می‌کند که دنیا و مظاهر آن زودگذرند و نباید به دنبال آن‌ها بود، زیرا واقعیات لایه‌های عمیق‌تری دارند که تنها به وسیله‌ی علم و بینش قابل درک هستند. در نهایت، شاعر به حیات معنوی و ارزش وجودی انسان‌ها اشاره کرده و چیزی را که به دیگران آزار می‌زند، ناچیز می‌شمارد.
نَه هَرْچِه جانِوَرَنْد، آدَمیَّتی دارَنْدبَس آدَمی که دَر این مُلْک، نَقْشِ دیوارَنْد
هوش مصنوعی: همه موجودات زنده، انسان نیستند و همه انسان‌ها هم ارزش و هویت یکسانی ندارند. برخی از انسان‌ها در این دنیا مانند دیوار هستند، به این معنی که تنها به عنوان موانع یا بیخاصیت در جامعه حضور دارند.
سیاه‌سیمِ زَرْاَنْدودِه چون بِه بوتِه بَرَنْدخَلاف آن بِه دَرآیَد کِه خَلْق، پِنْدارَنْد
هوش مصنوعی: وقتی یک شیء به درستی آزمایش شود، ویژگیهای واقعی آن نمایان میشود، حتی اگر در ابتدا ظاهری متفاوت داشته باشد که افراد بر اساس آن قضاوت کنند.
کَسان، بِه چَشْمِ تو، بی‌قِیْمَت‌اَنْد و کوچَک‌قَدْرکه پیشِ اَهْلِ بَصیرَت، بُزُرْگ‌مِقْدارَنْد
هوش مصنوعی: افرادی که در نظر تو بیارزش و کممقدارند، در چشم کسانی که بینا و آگاه هستند، بسیار با ارزش و بزرگاند.
بَرادَرانِ لَحْد را زَبانِ گُفْتَن نیستتو، گوش باش که با اَهْلِ دِل بِه گُفْتارَنْد
هوش مصنوعی: برادران در قبر و دنیای دیگر قادر به صحبت نیستند، پس تو باید شنونده خوبی باشی و با افرادی که دلهایشان روشن است، به گفتگو بپردازی.
کِه زینْهار به کَشّی و ناز بَر سَرِ خاکمَرو که هَمْچو تو دَر زیرِ خاک، بِسْیارَنْد
لغتنامه دهخدا: کشی . [ ک َ ] (حامص ) حالت و چگونگی کش . تندرستی .خوشی . گشی هم آمده است
بِه خواب و لِذَّت و شَهْوَت گُذاشْتَنْد حَیاتکُنون که زیرِ زَمین خُفْتِه‌اَنْد، بیدارَنْد
هوش مصنوعی: در زندگی، انسان‌ها در خواب و لذتهای دنیوی غرق شدهاند، اما در حقیقت کسانی که زیر خاک هستند، بیدارتر از آنند که در این دنیا زندگی میکنند.
کِه اِلْتِفات کُنَد عُذْر کاین زَمان گویَنْد؟کُجا بِه خوشِه رِسَد تُخْم کاین زَمان کارَنْد؟
هوش مصنوعی: به این معنا است که کسی توجه نمیکند که در این زمان میگویند چرا دانهها به خوشه می‌رسند، در حالی که در این زمان فقط کار کاشتن دانهها انجام میشود.
هِزار جانِ گِرامی، فَدایِ اَهْلِ نَظَرکِه مال و مَنْصَبِ دُنیا به هیچ نَشْمارَنْد
هوش مصنوعی: هزاران جان عزیز آمادهایم فدای کسانی که به ارزشهای معنوی اهمیت میدهند و دنیا را بیارزش میدانند.
کِه را نَمی‌کُنَد این پَنْج روزِه دولَت و مُلْککِه بُگْذَرَنْد و بِه اَبْنایِ دَهْر بُگْذارَنْد
هوش مصنوعی: این پنج روز زندگی و سلطنت چه ارزشی دارد که انسان بخواهد در آن به دیگران توجه کند یا بر آن تکیه کند؟
طَمَع مَدار زِ دُنیا سَرِ هَوا و هَوَسکِه پُر شَوَد مَگَرَش خاک، بَر سَر اَنْبارَنْد
هوش مصنوعی: به دنیا امیدی نداشته باش و از آرزوها و خواستههای زودگذر دوری کن، چون فقط خاک و نابودی نصیبت میشود.
دُعایِ بَد نَکُنَم بَر بَدان که مِسْکینانبِه دَسْتِ خویِ بَدِ خویشْتَن، گِرِفْتارَنْد
هوش مصنوعی: نمیخواهم برای انسانهای بد دعاهای بدی بکنم، زیرا آن‌ها خود به واسطهی رفتارهای نادرستشان به دام افتادهاند و در عذابند.
بِه جانِ زِنْدِه‌دِلان، «سَعْدیا» که مُلْکِ وُجودنَیَرْزَد آن کِه وُجودی زِ خود بیازارَنْد
هوش مصنوعی: به جان کسانی که زندگی را زنده میکنند، سعدی جان! زندگی و موجودیت ارزش آن را ندارد که کسی به خاطر آن دیگران را آزار دهد.