غزل شمارهٔ ۲۴
هوش مصنوعی: در این ابیات، شاعر به دعوت به ترک دلبستگیهای دنیوی و توجه به اصل و ریشه انسان‌ها میپردازد. او میگوید که در زندگی، ما باید به رابطههایی که با دیگران داریم توجه کنیم، چرا که هیچ یک بدون آنها نمیتوانند باقی بمانند. توجه به اصل و فرجام زندگی نیز مهم است و انسان‌ها باید قدر خود را بدانند. شاعر به زوال انسان‌ها و گذر زمان اشاره میکند و یادآوری میکند که در نهایت، همه به خاک بازمیگردند، بنابراین درک حقیقت و واقعیت زندگی ضروری است. همچنین، او نصیحت را به دارویی تلخ تشبیه میکند که باید با شیرینی همراهی شود تا مؤثر واقع گردد. در نهایت، به این نتیجه میرسد که زندگی و شناخت خود از طریق تجربه و آگاهی به دست میآید.
بیفکن خیمه تا محمل برانندکه همراهان این عالم روانند
هوش مصنوعی: چادر را برچین تا محموله را به راه بیندازند، زیرا همراهان این دنیا در حال حرکتند.
زن و فرزند و خویش و یار و پیوندبرادرخواندگانِ کاروانند
هوش مصنوعی: زنان و فرزندان، نزدیکان و دوستان، و بستگان مانند اعضای یک کاروان هستند که با هم در زندگی حرکت می‌کنند و ارتباط دارند.
نباید بستن اندر صحبتی دلکه بی ایشان بمانی یا بمانند
هوش مصنوعی: نباید در گفت‌وگو دل را ببندی، چرا که بدون حضور آنها ممکن است تنها بمانی یا دیگران به آن حالت دچار شوند.
نه اول خاک بوده‌ست آدمیزادبه آخر چون بیندیشی همانند
هوش مصنوعی: آدمی در آغاز از خاک تشکیل شده و در انتها نیز به خاک بازمی‌گردد، پس اگر به این موضوع فکر کنی، درمی‌یابی که همه ما از یک ماده اولیه و یکسان هستیم.
پس آن بهتر که اول وآخر خویشبیندیشند و قدر خود بدانند
هوش مصنوعی: بهتر است که آدمی به آغاز و پایان زندگی‌اش فکر کند و ارزش وجودی خود را درک کند.
زمین چندی بخورد از خلق و چندیهنوز از کبر سر بر آسمانند
هوش مصنوعی: زمین مدت زیادی بر انسان‌ها می‌گذرد و آنها را در خود جای داده است، و هنوز برخی از انسان‌ها با تکبر و غرور خود را بالا می‌دانند و سر به آسمان می‌زنند.
یکی بر تربتی فریاد می‌خواندکه اینان پادشاهان جهانند
هوش مصنوعی: یک نفر بر روی قبری فریاد می‌زند که این افراد پادشاهان جهان بودند.
بگفتم تخته‌ای بر کن ز گوریببین تا پادشه یا پاسبانند
هوش مصنوعی: گفتم تخته‌ای را از روی قبر بردار و ببین که آیا پادشاهی در آنجا است یا تنها نگهبانی موجود است.
بگفتا تخته بر کندن چه حاجتکه می‌دانم که مشتی استخوانند
هوش مصنوعی: گفت که چه نیازی به کندن تخته است، من می‌دانم که در زیر آن فقط چند تکه استخوان وجود دارد.
نصیحت داروی تلخ است و بایدکه با جُلّاب در حلقت چکانند
هوش مصنوعی: نصیحت و اندرز مانند دارویی تلخ است که لازم است با چیزی خوش‌طعم مخلوط شود تا قابل تحمل‌تر شود.
چنین سَقمونیای شکرآلودز داروخانهٔ سعدی ستانند
لغت‌نامه دهخدا: سقمونیا. [ س َ ] (معرب ، اِ) یونانی «اسکامونیا» و «اسکامونیا» لاتینی «اسکامونیا» انگلیسی «اسکامونی » «فرهنگ لاتینی کاسل »، فرانسوی «اسکامونه » . (از حاشیه ٔ برهان قاطع چ معین ). به لغت یونانی دوایی است که محموده میگویند و آن عصاره ای باشد بغایت تلخ و مسهل صفرا بود. (برهان ) (آنندراج ). محموده . (فرهنگ فارسی معین ). عصاره ٔ درختی است مایل به سبزی و زردی تلخ مزه . (غیاث ). محموده و آن عصاره ٔ نباتی است که بیخ آن را قطع نموده از خاک خالی کرده برگها فرش کند تا از اندرون رطوبت لبنی بر برگ ها جمع شده و خشک شود و آن را به اسم نباتش خوانند. ضرر آن معده و احشاء سائر مسهلات است . مصلح آن مصطکی و کتیرا و انیسون و روغن بادام و زنجبیل و فلفل و دیگر عطریات است . (منتهی الارب ). سقمونیا یا محموده گیاهی است از تیره ٔ پیچکها که دمبرگهای دراز دارد و دانه های آن مسهلی قوی است . (گیاه شناسی گل گلاب ص 241) :