غزل شمارهٔ ۱۶
هوش مصنوعی: شاعر در این شعر از درد و غم عشق خود سخن می‌گوید. او بیان می‌کند که تا زمانی که یاد و محبت معشوق در دلش هست، این غم او را رنج می‌دهد. هرگز نمیتواند یاد گل و زیبایی معشوقش را فراموش کند و حتی طعم تلخ جدایی او را نیز نمیتواند تحمل کند. خواب شبهایش با یاد هجران معشوق پر شده و اگرچه شاید دیگران به او نوشیدنیهایی دهند، ولی هیچ چیز نمیتواند جانش را از عشق معشوق سیراب کند. در نهایت، شاعر به شدت وابستگیاش به معشوق را نشان می‌دهد و می‌گوید که با وجود تمام دردها، او هنوز هم بنده عشق اوست و همانطور که جلاد غم اوست، نمیتواند آن را ترک کند.
تا بود بار غمت بر دل بی‌هوش مراسوز عشقت ننشاند ز جگر جوش مرا
تا غم تو به‌سان باری بر دل بی‌قرار و شیفتهٔ من سنگینی می‌کند، سوزِ عشق تو جگر مرا از جوش نمی‌اندازد. [ هوش = خرد، آگاهی، روح / بی‌هوش = از خود بی‌خود، دیوانه، مدهوش (لغت‌نامه) / در این بیت غم به بار تشبیه شده است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی
نگذرد یاد گل و سنبلم اندر خاطرتا به خاطر بود آن زلف و بناگوش مرا
تا زمانی که تصویری از آن زلف و بناگوش در ذهنم باقی است، به یادِ گل و سنبل نمی‌افتم. [ گل = گل سرخ / سنبل = در لغت به معنی خوشهٔ جو، گندم و مانند آن است، و نیز نام گیاهی است از تیرهٔ سوسنی‌ها با جام و کاسهٔ رنگین و دارای گل‌های بنفش خوشه‌ای. چون زود گل می‌دهد و گلش زیبا، خوش‌رنگ و خوشبوست، مورد توجه است و جزو گیاهان مرغوب زینتی است. برگ‌های سنبل دراز و نوک‌تیز است و گل‌های آن به شکل خوشه‌های بلند، به‌هم فشرده، معطّر و به رنگ‌های قرمز، آبی، ارغوانی، سفید و زرد است. شاعران زلف معشوق را به سنبل و خطّ یار را به سنبلِ تر تشبیه کرده‌اند. (گل و گیاه در ادبیات منظوم فارسی) / خاطر = فکر و اندیشه، دل / بناگوش = نرمه و پسِ گوش، عذار و صورت ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی
شربتی تلختر از زهر فراقت بایدتا کند لذت وصل تو فراموش مرا
برای آنکه بتوانم لذّتِ وصلِ تو را از خاطرم ببرم، نوشیدنی‌ای تلختر از فراقِ چون زهرت باید به کام رسد. یعنی زهرِ فراقت موجب نمی‌شود که تو را فراموش کنم. [ شربت = در عربی به معنی مقداری از نوشیدنی که به یک بار نوشیده شود، و در زبان فارسی به معنی آب میوه و عصارهٔ آنکه با قند، شکر یا عسل پخته و قوام آورده باشند. / فراموش کند = از یاد ببرد، از خاطر بزداید / در این بیت فراق به زهر تشبیه شده است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی
هر شبم با غم هجران تو سر بر بالینروزی ار با تو نشد دست در آغوش مرا
اگر هیچ روزی نتوانم تو را در آغوش گیرم، مانعی ندارد. زیرا شب‌ها با غم تو سر بر بالین می‌نهم. - منبع: شرح غزل‌های سعدی
بی دهان تو اگر صد قدح نوش دهندبه دهان تو که زهر آید از آن نوش مرا
بی‌دهان تو که سرچشمهٔ نوش است، اگر صد کاسهٔ عسل به من بدهند؛ سوگند به دهانت که آن عسل‌ها در نظرِ من زهری کشنده خواهد بود. [ قدح = جام و پیالهٔ شراب / نوش = شهد و عسل، هر چیز شیرین / به دهان تو = قسم به دهان تو ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی
سعدی اندر کف جلاد غمت می‌گویدبنده‌ام بنده به کشتن ده و مفروش مرا
سعدی که در دستِ جلادِ غم تو اسیر است، می‌گوید: من بندهٔ توام. بنده‌ات را بکش. اما او را به دیگری مفروش. [ در این بیت غم به جلاد تشبیه شده است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی/ دکتر محمدرضا برزگر خالقی/ دکتر تورج عقدایی