غزل شمارهٔ ۴۴

بوی گل همه جا را فرا گرفته و نای پرندگان به گوش می‌رسد. روزگارِ پای‌کوبی و سیر و تفرّج در صحرا فرا رسیده است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر پاییز به سان فرّاشی برگ‌های زرد درختان را بر صحن باغ و بستان گسترده است، اینک بادِ صبا مثل نقّاشی چیره‌دست نگارگر چمن‌زاران شده است. [ فرّاش = آنکه فرش و بساط را گسترده، پیش‌خدمت / ورق = برگ درخت / چمن = سبزه و گیاه، در اینجا مجازاََ به معنی باغ آمده است. ] صبا = نسیمِ خوشی که به هنگامِ صبح در فصلِ بهار می‌وزد و سبب شکفتن گل‌ها و گیاهان می‌گردد و پیام‌آور عاشقان است. «در تذکرة اولیا مذکور است: صبا بادی است که از زیرِ عرش خیزد و آن در وقتِ صبح وزد. بادی لطیف و خنک است و در اصطلاح سالکان، با صبا اشارت است از نفحاتِ رحمانیه که از مشرقِ روحانیت می‌آید.» (شرح اصطلاحات تصوّف). صبا یکی از عناصر فارسی است که در غزلیات سعدی و حافظ فراوان آمده و به نامهای نسیمِ سحر، بادِ شمال و بادِ صبحگاهی از آن یاد شده است. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ما به فکر رفتن به باغ و بوستان نیستیم. زیرا جایی که تو در آن باشی، شایستگی تبدیل شدن به گردشگاهی فرح‌انگیز و دلگشا را دارد. [ تفرّج = خوشحالی و گشایش، گردش و تماشا / سر چیزی داشتن = کنایه از قصد و توجّه به امری داشتن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

می‌گویند نگریستن به چهرهٔ زیبارویان روا نیست و آن را نهی کرده‌اند. امّا نگریستن ما بر آنان از آن روی که از سر هوی و هوس نیست، مشمول این قانون نمی‌گردد. [ نظر = نگاه / خوبان = جمعِ خوب به معنی زیبارویان / نهی = بازداشتن و منع کردن ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

راز آفرینش خداوند را در چهرهٔ تو می‌توان به وضوح دید. همچنانکه می‌توان آب را در شیشه آشکارا مشاهده کرد. [ سرّ صنع = راز آفرینش / بی‌چون = بی‌مانند، کنایه از خداوند است، صفتی است برای خداوند که در اینجا جانشین موصوف شده است. / آبگینه = شیشه و ظرف شیشه‌ای ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

چشم چپ خود را از حدقه درمی آورم تا فقط چشم راستم بماند و تو را آنچنانکه هستی مشاهده کند. منبع: شرح غزل‌های سعدی

هر انسانی که نشانِ محبّت تو بر وی اثری باقی نگذارد، موجودی است چون سنگ خارا سخت و انعطاف‌ناپذیر. [ گرفتن = اثر کردن / سنگ خارا = نوعی سنگ سخت و سیاه که مظهر سرسختی است. ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

این آتش شعله‌وری که زیر دیگ آرزوهای من است و هر دم هوس و میلم را بیشتر به جوش می‌آورد، روزی همهٔ هستی مرا از میان خواهد برد. [ سَودا = یکی از اخلاط اربعه که غلبهٔ آن موجب عشق و هوس و خیال (مالیخولیا) می‌شود. / تر و خشک = کنایه از هستی و وجود ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

می‌گویند این ناله‌های از حد گذشتهٔ سعدی را اندیشهٔ دانایان برنمی‌تابد. - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آن کسی که با آرامش در ساحل دریا قدم می‌زند، از گرداب و غرقابی که ما در آن گرفتار آمده‌ایم، آگاهی ندارد. [ ورطه = غرقاب، گرداب / کنار = ساحل ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی