غزل شمارهٔ ۱۴۶

ای کسی که جان خردمندان در خم چوگان تو اسیر مانده است، بدان که هر گویی که به میدان تو افتد، هرگز از آن بیرون نمی‌رود، به سخن دیگر، خردمندان اسارت در خم چوگان تو را بر آزادی ترجیح می‌دهند. [ تناسب: گوی، چوگان / تشبیه: جان به گوی مانند شده است.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

برای همگان روز‌هنگامی فرا می‌رسد که خورشید از کوه سر بر‌می‌آورد، اما خورشید درخشان چهره‌ات در شب ما فقط از گریبان تو سر بر‌می‌زند. [ گریبان: یقه / کنایه: سر بر کردن (سر بلند کردن، بیرون آمدن) / پارادوکس: سر بر کردن خورشید در شب / تشبیه مضمر: چهره به خورشید مانند شده است.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

اگر باد شاخه‌ای را از گلستان وجود تو به حرکت در‌آورد و اشتیاق را در عاشقانت به پا کند، جان آنان در تنشان به رقص و پای‌کوبی خواهد پرداخت. [ مشتاقان: عاشقان و شیفتگان / ذوق: نشاط و شادی / استعارهٔ مکنیه: (تشخیص): جان (به قرینهٔ به رقص آمدن) / استعارهٔ مصرحه: گلستان (وجود چون گل معشوق) ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دیوار خانه‌ات به صورتگر نیازی ندارد، زیرا آنچه سرایت را می‌آراید، نقش دیوارهای آن نیست، بلکه تو خود موجب زیبایی و آراستگی آن هستی. [ بایستن: لازم و شایسته بودن / صورت: نقش و تصویر /تناسب: دیوار، سرا، ایوان، نقاش، صورت.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

دل سخت تو بر من نمی‌سوزد و به رحم نمی‌آید، گویی دل من در بی‌قدری به سنگی می‌ماند که در چاه زنخدانت افتاده است. [ آرایهٔ تکرار: دل، سنگ /تشبیه: دل به سنگ با دو وجه شبه: در مورد معشوق سختی و در مورد سعدی بی‌قدری / جناس زاید: سنگین، سنگ ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

جان‌فشانی در پیش تو کار دشواری نیست. اما من این جان بی‌قدر خود را که به لاشه‌ای می‌ماند، شایستهٔ قربان کردن در راه تو نمی‌دانم. ما پیش از نثار جان در راهت بی‌جان گشته‌ایم. [ جان باختن: جان را نثار کردن / نظر: نگاه و چشم / لاشه: تن بی‌جان و مرده.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

رنجوری در اثر داغ تو برای من بسی بهتر از آن است که از تو دور بمانم. در زیر گام‌هایت جان دادن شایسته‌تر است از اینکه در اثر دوری از تو بمیرم. [ داغ: آتش و حرارت / رنجوری: دردمندی و ملالت / تشطیر: رنجوری، دوری ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

ای بیابان جدایی، تا زمانی که شور و شوقی برای رسیدن به حرم وجود دارد، دشواری‌های راه، عاشقانت را به هراس نمی‌افکند. [ بادیه: صحرا و بیابان / حرم: گرداگرد خانه و مکان مقدس (جایی که بیگانه اجازه ورود ندارد) / مغیلان: نوعی درختچهٔ خار در بیابانهای عربستان / تشبیه: هجران به بادیه / استعارهٔ مصرحه: خار مغیلان (دشواری‌های راه)] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

از زمانی که قامت دلربا و سحر‌کننده‌ات مرا مجذوب ساخت، دیگر حذر کردن از فتنه برایم مقدور نبوده است. [ حذر کردن: دوری کردن / فتّان: فتنه‌انگیز و فتنه‌جو، زیبا و دلفریب که به زیبایی مردم را مفتون می‌سازد.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

شایسته است که سعدی به دلیل آنکه تو را مثل جان خویش می‌داند، بلکه بیش از جانش دوست دارد، در این دنیا مرگی نداشته باشد، و جاودانه گردد. [ شاید: از مصدر شایستن، شایسته و سزاوار است / تشبیه: تو (معشوق) به جان ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

این تشنه‌ای که در کنار چشمهٔ آب حیات تو جان می‌دهد، مثل اسکندر جهان را برای دست‌یابی به آن چشمه زیر پای نهاده است. [ ذوالقرنین: در لغت به معنی صاحب دو گیسو، صاحب دو قرن زندگی یا سلطنت، روایات او در بسیاری از منابع قدیم و جدید با روایات اسکندر مقدونی خلط شده است. سرگذشت او در قرآن (کهف 83 تا 96) به تفصیل آمده است..."فرهنگ اساطیر" / تلمیح: اشاره به داستان اسکندر و جست‌و‌جویش برای آب حیات / استعارهٔ مصرحه: چشمهٔ حیوان (لبان حیات‌بخش معشوق)] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی