غزل شمارهٔ ۱۵۹

امشب از آن شب‌هایی نیست که کسی بتواند میان ما قرار گیرد و موجب جدایی ما گردد. به خاک پایت سوگند یاد می‌کنم که حتی ذره هم با تمام کوچکی نمی‌تواند در هوای میان من و تو جای گیرد. [به خاک پایت: قسم به خاک پای تو / گنجیدن: جای داشتن.] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

عشوه‌گری و غرور را همانند کلاهی از سر بردار و به گوشه‌ای بیفکن و کمربند خویش را باز کن، زیرا من بلندقامتی چون تو ندیده‌ام که قبا گنجایش او را داشته باشد. [ ناز: عشوه، عدم التفات معشوق به عاشق / قبا: -> بیت نهم غزل ۲۱ / کمر: کمربند / تشبیه: ناز و تکبر به کلاه، معشوق به سرو مانند شده است./ کنایه: کمر گشادن (قطع نظر و ترک کردن از کاری) / تناسب: کلاه، کمر، قبا ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

در شب وصال از من داستان جدایی را مپرس، زیرا سرزنش‌های روزگار جدایی جرأت حضور در خلوت خشنودی ندارد. [ عتاب: ملامت و سرزنش / رضا: در لغت به معنی خشنود شدن و خشنودی است. و در اصطلاح، سرور دل است به گذشتن قضا به آنچه پیش آید و نزد اهل سلوک، رضا عبارت است از لذت بردن در بلا و رفع کراهت و تحمل مرارت احکام قضا و قدر است. "رضا مقامی است سخت شریف و خدای تعالی در کتاب خود متذکر شده است که رضای او از بندگانش اکبر و اقدم بر رضای بندگان از اوست پس رضا باب الله اعظم است و بهشت دنیاست و به وسیلهٔ آن، دل بنده در حکم خدای قرار گیرد و سکونت یابد." (اللّمع فی التصوف،۵۳ به نقل از شرح اصطلاحات تصوف) رضا آخرین مرحله از سیر و سلوک است که بعد از توکّل قرار دارد و عده ای از عرفا آن را حال و برخی مقام می‌دانند. باید دانست که مقام رضا از تسلیم شدن بالاتر است، زیرا ممکن است انسان در برابر امری تسلیم گردد، ولی راضی و خشنود نباشد./ تشبیه: رضا به خلوت ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

در محفل ما گل میفشان و شکر نثار مکن، در میان خسرو و شیرین چه جایی برای شکر اصفهانی وجود دارد؟ (یعنی جایی وجود ندارد.) [ خسرو وشیرین : -> بیت ۴ غزل ۳۸ / شکر: بیت هشتم غزل ۷۸ / کنایه: شکر نهادن و گل ریختن برای کسی (ستایش و تملق کسی را کردن ) / جناس تام: بین دو "شکر" / ایهام تناسب: بین "شکر" (اول) در معنای غیر منظورش با "شیرین"] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

آنگاه که شور عشق از در در‌آید، عقل قرار از کف می‌دهد، به‌راستی چگونه دو پادشاه می‌توانند بر سرزمینی فرمان برانند؟ [ تضاد عقل و عشق: -> بیت ششم غزل ۱۳۶ / مصراع دوم در گلستان، باب اول در سیرت پادشاهان حکایت سوم چنین آمده است: "ده درویش در گلیمی بخسبند و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند." ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی

سر سعدی از نوای رود و سرود چنان پر گشته است که دیگر جایی برای نصایح پارسا در آن باقی نمانده است. [ رود: نام یک نوع ساز / سرود: خوانندگی و گویندگی، رقص و سماع و شعر / مجال آنکه: چه جای آنکه ] - منبع: شرح غزل‌های سعدی / دکتر محمدرضا برزگر خالقی / دکتر تورج عقدایی