(۶) حکایت سلطان محمود و ایاز در حالت وفات
هوش مصنوعی: در این شعر، محمود جهاندار در حال خروج از دنیای فریبنده است و ایاز، دوست نزدیک او، به وی درخواست می‌کند که یک سخن راست بگوید. ایاز به این موضوع اشاره می‌کند که دوستی و عشق به محمود باعث می‌شود او نتواند با دیگران صحبت کند و فقط با محمود در ارتباط باشد. او همچنین به این نکته می‌پردازد که هر عشقی که پایدار نباشد، ارزشی ندارد و عشق به محمود برای او بی‌نهایت ارزشمند است.
در ادامه، ایاز به محمود گفته می‌شود که نباید به هیچ کس دیگر وابسته شود. او عشق به محمود را برتر از هر چیز دیگری می‌داند و حاضر است در کنار او بماند. در بخش‌های بعدی شاعری به ستایش خدا و لعنت ابلیس می‌پردازد و به تضاد بین خوبی و بدی اشاره می‌کند. شاعری در نهایت به این نتیجه می‌رسد که حتی در لعنت، زیبایی وجود دارد و این عشق و پیوند عمیق همیشه باقی خواهد ماند.
در آن ساعت که محمود جهانداربرون می‌رفت ازدنیای غدّار
هوش مصنوعی: در آن لحظه که محمود، پادشاه بزرگ، از دنیای فریبنده خارج میشد.
ایاز سیم بر را کرد درخواستکه تا با او بگویم یک سخن راست
هوش مصنوعی: ایاز از سیم بر خواست تا با او صحبت کند و مطلبی را که حقیقت دارد، بگوید.
بدو گفتند یک دم عمر بازستسخن گفتن هنوزت با ایازست
هوش مصنوعی: به او گفتند که عمر تو فقط برای یک لحظه است، اما هنوز هم در حال گفتگو با ایاز هستی.
چنین گفت او که گر نبود کنارشمرا دایم، بخود با من چه کارش
هوش مصنوعی: او گفت که اگر در کنارش نباشم، او هم هیچ رابطهای با من نخواهد داشت.
اگر از وی دل افروزیم بایدبرای این چنین روزیم باید
هوش مصنوعی: اگر میخواهیم دلش را شاد کنیم، باید آمادگی داشته باشیم که برای چنین روزهایی تلاش کنیم و به استقبال آنها برویم.
هر آن عشقی که نه جاوید باشدبوَد یک ذرّه گر خورشید باشد
هوش مصنوعی: هر عشقی که پایدار و ابدی نباشد، حتی اگر از روشنایی و زیبایی زیادی برخوردار باشد، در حقیقت ارزش چندانی ندارد.
چو عشق اوست عشق بی‌قیاسمبرای آن جهان باید ایاسم
هوش مصنوعی: عشق او همچون عشق بیهمتایی است و برای دستیابی به آن عشق در جهان دیگر نیاز به تلاش و کوشش فراوان است.
بخواند آخر ایاز سیم بر رانهان در گوش او گفت این خبر را
هوش مصنوعی: ایاز در گوش او پنهانی گفت که این خبر را بخوان.
که ای همدم بحق عهد معبودکه چون تابوت گردد مهد محمود
هوش مصنوعی: این بیت به نوعی به دوستی و همراهی اشاره دارد که همچون تابوتی می‌شود برای مهدی (محمود)، به معنی حمایت و حفاظت از او. به وضوح نشان میدهد که فردی در کنار محبوب خود بوده و به عنوان حامی و پشتیبان در سختیها و چالشها بر او تکیه می‌کند. این همراهی به قدری مهم و اساسی است که به او ویژگیهایی مشابه یک تابوت میدهد که از نظر امنیت و آرامش برای مهدی نقش مهمی دارد.
که پیش کس کمر هرگز نه بندیکه نپسندم من این گر تو پسندی
هوش مصنوعی: هرگز به کسی وابسته و مقید نشو، زیرا من از این کار خوشم نمیآید، اما اگر تو بخواهی، ممکن است نظر دیگری داشته باشم.
زبان بگشاد ایاز و گفت آریاگر من بودمی مردار خواری
هوش مصنوعی: ایاز زبانش را باز کرد و گفت: "اگر من بودم، هرگز بیځان و بیارزش نمیبودم."
نبودی همچو محمودی شکارممگر پنداشتی مردارِ خوارم
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به این نکته اشاره می‌کند که در نبود شخصی به نام محمود، کسی نمیتواند او را به عنوان شکار خود به حساب آورد. او میگوید که اگر این شخص چنین تصوری داشته باشد، در واقع او را به عنوان موجودی بیارزش و مرده در نظر گرفته است. به عبارتی، شاعر تواضع و خود را بیارزش بودن در برابر آن شخص را رد می‌کند.
چو محمودی بموئی می‌توان بستنیارم پیش غیر او میان بست
هوش مصنوعی: اگر به محمود برسم، میتوانم به او وابسته شوم و نمیتوانم پیش کسی غیر از او، رابطهای داشته باشم.
ایاز خاص تا موجود باشدمدامش عاقبت محمود باشد
هوش مصنوعی: اگر ایاز همیشه در حال خدمت و موجود باشد، سرانجام برای او هم نتیجهای خوب و پسندیده رقم خواهد خورد.
در آن ساعت که ملعون گشت ابلیسزبان بگشاد در تسبیح و تقدیس
هوش مصنوعی: در آن لحظهای که ابلیس به لعنت گرفتار شد، زبانش به ستایش و حمد خداوند باز شد.
که لعنت خوشتر آید از تو صد بارکه سر پیچیدن از تو سوی اغیار
هوش مصنوعی: بهتر است که صد بار به تو دشنام بدهم تا این که از تو روی برگردانم و به دیگران توجه کنم.
بزخمی گر سگی از در شود دوربوَد از استخوان پیوسته مهجور
هوش مصنوعی: اگر سگی زخمی از در خارج شود، از استخوانی که به آن وابسته است، جدا خواهد بود و دور خواهد ماند.
چه می‌گویم که چون لعنت شنید اوازان لعنت همه گرینده دید او
هوش مصنوعی: میخواهم بگویم که وقتی او آن لعنت را شنید، همه را در حال گریه و زاری مشاهده کرد.
کسی صافی هزاران سال خوردهنه اندک، جام مالامال خورده
هوش مصنوعی: کسی که سالها تجربه و علم را به دست آورده، به سختی به اندکی از آنچه به دست آورده راضی می‌شود، چرا که او پر از دانش و تجربه است.
بیک دُردی که در آخر کند نوشکجا آن صافها گردد فراموش
هوش مصنوعی: دردی که در نهایت به درمان منجر شود، کجا می‌توان آن را فراموش کرد که همه چیز به آرامش برسد؟
اگرچه دُردی لعنت چشید اودر آن لعنت به جز ساقی ندید او
هوش مصنوعی: او در حالتی سخت و دشوار قرار دارد، اما در این شرایط فقط به یاد و حضور ساقی میافتد و هیچ چیز دیگری نمیبیند.
چو در صافی هزاران سال آن دیدکجا دُردی ز غیر او توان دید
هوش مصنوعی: اگر در صاف و زلالی به مدت هزار سال نگاه کنی، میتوانی ببینی که جز او هیچ چیز دیگری را نمیتوان دید.
ازان درگه چو لعنت قسم او بودوزان حضرت چو ملعون اسم او بود
هوش مصنوعی: در آن مکان، اگر از او بگویی، لعنت میفرستی، و اگر به آن حضرت اشاره کنی، نامش ملعون است.
ندید او آن که زشتست این و نیکوستولی این دید کان از درگه اوست
هوش مصنوعی: او زیبایی و زشتی را نمیبیند، اما می‌داند که این دیدگاه از جانب اوست.
چو لعنت بود تشریفش ز درگاهبجان پذرفت وشد افسانه کوتاه
هوش مصنوعی: وقتی که لعنت به او نسبت داده شد و به این تحقیر تکیه کرد، به راحتی این موضوع را پذیرفت و به سرعت در دلها باقی ماند.