(۱۱) حکایت سلطان محمود با ایاز
هوش مصنوعی: داستان از گفت‌و‌گوی سلطان محمود و غلامش ایاز است. سلطان از ایاز می‌پرسد که چه کسی را بیشتر از خود شاه می‌داند و ایاز با فروتنی پاسخ می‌دهد که او در واقع در قلوب مردم و در ملک‌داری اهمیت بیشتری دارد. ایاز می‌گوید که اگرچه سلطان پادشاهی را در دست دارد، اما خود او بر دل سلطان سلطنت می‌کند. به عبارتی دیگر، اهمیت واقعی در عشق و محبت مردم است و نه فقط در قدرت ظاهری. ایاز به سلطان می‌فهماند که اگر دل نداشته باشد، هیچ‌گونه سلطنتی در واقع وجود نخواهد داشت.
مگر سلطان دین محمود یک روزایاز خویش را گفت ای دلفروز
هوش مصنوعی: روزگاری سلطان دین محمود به ایاز که دلربا و خوشچهره بود، گفت:
کرا دانی تو از مه تا بماهیکه ازمن بیش دارد پادشاهی
هوش مصنوعی: هر کس که از مه ( ماه) بیشتر است، نمیتواند برتری و سلطنت واقعی را درک کند، زیرا آنچه برتری میآورد، فقط مقام و پادشاهی نیست.
غلامش گفت ای شاه جهاندارمنم در مملکت بیش از تو صد بار
هوش مصنوعی: غلام به شاه می‌گوید: من در این سرزمین بیشتر از تو، به اندازهای که صد بار باشد، نفوذ و قدرت دارم.
چو ملکم این چنین زیر نگین استچه جای ملکت روی زمین است
هوش مصنوعی: اگر من اینطور تحت سلطه و کنترل قرار داشته باشم، دیگر چه نیازی به حکومت بر زمین است؟
پس آنگه شاه گفت آن نازنین راکه ای بنده چه حجّت داری این را
هوش مصنوعی: سپس شاه به آن فرد نازنین گفت: "ای بنده، تو چه دلیلی برای این موضوع داری؟"
زبان بگشاد ایاز و گفت ای شاهچه می‌پرسی چو زین رازی تو آگاه
هوش مصنوعی: ایاز زبانش را باز کرد و گفت: «ای شاه، چرا چنین سوال میکنی وقتی که تو خود از این راز باخبری؟»
اگرچه پادشاهی حاصل تستولیکن پادشاه تو دل تست
هوش مصنوعی: با وجود اینکه تو مقام و قدرت زیادی داری، اما سلطنت واقعی تو بر دل و احساسات دیگران حاکم است.
دل تو زیرِ دست این غلامستمرا این پادشاهی خود تمامست
هوش مصنوعی: دل تو در اختیار و تحت سلطهی این بنده است و این برای من مانند یک حکومت و پادشاهی کامل است.
توئی شاه و دلت شاه تو امروزولی من بر دل تو شاه پیروز
هوش مصنوعی: تو امروز مانند یک شاه هستی و دل تو نیز در حال سلطنت است، اما من بر دل تو پیروزی یافتهام.
فلک را رشک می‌آید ز جاهمکه من پیوسته شاه شاه خواهم
هوش مصنوعی: آسمان به خاطر جایگاه من حسرت میخورد، زیرا من همیشه آرزوی بزرگی و سلطنت دارم.
چه گرملک تو ملکی مطلق آمدولی ملک ایازت بر حق آمد
هوش مصنوعی: اگرچه بزرگی تو بینهایت و مطلق است، اما ملک و سلطنت تو بر اساس حقیقت و واقعیت است.
چو اصل تو دلست و دل نداریبگو تا مملکت را بر چه کاری
هوش مصنوعی: اگر دل و احساسات تو در جایگاه اصلی قرار دارند و تو از این احساسات بیخبری، بهتر است بگویی که زندگیات بر اساس چه چیزی پایهگذاری شده است.