بخش ۳۶ - جواب دادن هدهد بلبل را و اجازت دادن بلبل را
هوش مصنوعی: در این شعر، بلبل به هدهد می‌گوید چرا بی‌دلیل به دیگران ظلم کردی و هشدار می‌دهد که بی‌علمی می‌تواند منجر به بیداد شود. او توصیه می‌کند که عشق باید در دل پنهان بماند و هیچ‌گاه نباید راز دل را با دیگران در میان گذاشت. بلبل همچنین بر لزوم تفکر و اندیشه تأکید می‌کند و از هدهد می‌خواهد که از گذشته خلاص شود و به حقیقت عشق بپردازد.
بلبل از هدهد می‌خواهد که در مورد توحید و صفات خداوند بحث کنند و از عشق و درد هجران خود سخن می‌گوید. او احساساتی عمیق دارد و به دنبال وصالی با معشوق است. در نهایت، بلبل به سلیمان اشاره می‌کند و می‌گوید که باید با عشق زندگی کرد و از خداوند طلب آمرزش می‌کند. او بیان می‌کند که حکمتی که در دل دارد، از عشق به دوستانش سرچشمه می‌گیرد و او در این مسیر با عشق مخلصانه می‌سوزد و می‌سازد.
به بلبل گفت هدهدکای پریشانچرا کردی تو بیدادی بدیشان
هوش مصنوعی: بلبل به هدهد گفت: ای پرنده زار، چرا بر بیچارگان ظلم کردی؟
مکن بی علمی ای دین داده بر بادکه بی علمی کند بر جمله بیداد
هوش مصنوعی: ای کسی که دین و ایمان را به تو دادهاند، بدون علم و دانش کاری نکن، زیرا که نداشتن علم موجب ظلم و ستم به دیگران میشود.
درون خسته دل مخراش و مخروشچو دیگ پخته شو تا کی زنی شوش
هوش مصنوعی: دل خسته و ناآرام خودت را به هم نزن و همواره پر سروصدا نباش. مانند دیگی که پخته شده است، ساکت و آرام باش. تا کی میخواهی فقط زاری کنی و ناله سر دهی؟
چو عشق دلبران گنج روانستچنان بهتر که اندر دل نهانست
هوش مصنوعی: عشق به محبوبان مانند گنجی است که در دل جریان دارد، بهتر است که این عشق در دل پنهان بماند.
برو در عاشقی می‌سوز و می‌سازمکن راز دل خود پیش کس باز
هوش مصنوعی: در عاشقی باید با درد و رنج بسازی و از احساساتت فقط خودت باخبر باشی و آنها را با هیچ کس در میان نگذار.
ز بند جان خود برخیز و بنشینمکن زین پس حکایتهای پیشین
هوش مصنوعی: از قید و بند زندگی خود رها شو و به جلو برو، دیگر به داستانها و حوادث گذشته فکر نکن.
حکایت کهنه شد از بسکه گفتنددرون فرسوده شد از بسکه گفتند
هوش مصنوعی: داستان قدیمی و تکراری شده، تا جایی که دیگر کسی به آن اهمیت نمیدهد و دلها از شنیدن آن خسته شدهاند.
سخن نونو چو گل یابد شکفتننه چون بلبل حکایت بازگفتن
هوش مصنوعی: سخن وقتی تازه و شیرین میشود که به مانند گل شکوفا شود، نه اینکه فقط به نقل و روایت آن پرداخته شود مانند بلبل که داستان را بازگو می‌کند.
حدیث عشق اگرچه هست شیرینولی مردم ببرهان گشته ره بین
هوش مصنوعی: حرفهای عشق اگرچه زیبا و دلنشین هستند، اما مردم به خاطر شواهد و دلایل منطقی، به راههای واقعی هدایت شدهاند.
برو ز اینجا سر آشوب و داورز علم ارسکهٔ داری بیاور
هوش مصنوعی: برو از اینجا که هرج و مرج و قضاوت در میان است، و دانشی را که از ارسطو داری به همراه بیاور.
بقدر خود بگو تا خود چه داریبمیدان اندر آگر مرد کاری
هوش مصنوعی: تا زمانی که به اندازه تواناییات صحبت کنی، میتوانی خودت را نشان دهی؛ اگر اهل عمل و کار هستی، باید در میدان حاضر شوی و تلاش کنی.
چرا بیهوده گفتن پیشه کردینه چون مردان بخود اندیشه کردی
هوش مصنوعی: چرا بیخود و بیفایده صحبت میکنی؟ چرا مثل مردان فکر نمیکنی و در مورد آنچه میگویی تأمل نمیکنی؟
چو کار روزگارم کارزار استمرا امروز با تو کار زار است
هوش مصنوعی: زندگی من پر از مبارزات و چالشهاست و امروز برای من، در کنار تو، این مبارزه به اوج خود رسیده است.
حدیثم داستان دوستان استخطابم با خطیب بوستان است
هوش مصنوعی: داستان من درباره دوستان است و حرفهایم با سخنران گلستان است.
به پیچش درکشم تا خود چگویدچه گوید جز ره نعره نپوید
هوش مصنوعی: به منظور فهمیدن و درک کردن، باید به آن توجه کنیم تا خود به ما بگوید چه چیزی را باید بشنویم و جز صداهای بلند و نعرهها، چیزی دیگر نمیشنویم.
مکن فریاد و خاموشی گزین توبه بین در روی خود عین الیقین تو
هوش مصنوعی: فریاد نزن و سکوت را انتخاب کن؛ به درون خود نگاه کن، حقیقت را به وضوح خواهی دید.
چو بگشایم به یک نقطه زبان رابه بندم نطق مرغ بوستان را
هوش مصنوعی: وقتی که من زبانم را در یک نقطه باز کنم، صحبت کردن پرندهی بوستان را متوقف میکنم.
سؤالت اول از توحید پرسمدوم ایمان سوم تجرید پرسم
هوش مصنوعی: از تو میپرسم که اول دربارهی توحید چه نظری داری، سپس در مورد ایمان و بعد هم در رابطه با تجرید چه ایدهای داری؟
مرا اول سخن با تو زذات استبه آخر ماجرا اندر صفات است
هوش مصنوعی: در ابتدا صحبت من با تو دربارهی وجود توست و در پایان ماجرا به ویژگیها و صفات تو میپردازم.
بیا بنشین ز اول بازگو تاچرا ایزد ندارد مثل و همتا
هوش مصنوعی: بیا بنشین و از ابتدا برایت بگویم که چرا خداوند مانند و همتایی ندارد.
ز هدهد بلبل عاشق زبون شدز عشق گل به یک ره سرنگون شد
هوش مصنوعی: بلبل عاشق به خاطر عشق گل، زبانش به پرنده هدهد شبیه شد و به یکباره از عشق او به زمین افتاد.
سری بنهاد پیش هدهد آنگاهخطا کردم مگیر استغفرالله
هوش مصنوعی: سری به جلوی هدهد گذاشتم و اکنون از کردهام پشیمانم. عذرخواهی میکنم و از خداوند طلب بخشش دارم.
مرا دل ریش بود از درد هجراناز آن تندی نمودم با عزیزان
هوش مصنوعی: دل من از درد جدایی خرد شده است، به همین خاطر با عزیزان خود تند و تیز رفتار کردهام.
سپر بنهاد در پیش پیمبرکاجازت تا روم در پیش دلبر
هوش مصنوعی: من در برابر پیامبر خود سپر میگذارم تا بتوانم با خیالی آسوده به محبوبم نزدیک شوم.
فزون زین طاقت هجران ندارمچنانستم که گوئی جان ندارم
هوش مصنوعی: دیگر از طاقت دوری و جدایی فراتر رفتهام، چنان احساس میکنم که گویی دیگر جانی ندارم.
مخواه از عاشق و دیوانه خدمتکه او خود سوخت از درد محبت
هوش مصنوعی: از عاشق و دیوانه توقع لطف و خدمت نداشته باش، زیرا او خود به خاطر درد عشق به شدت رنج میبرد.
سلیمانش اشارت دادو فرمودکزین پس حال تو معلوم ما بود
هوش مصنوعی: سلیمان به او اشاره کرد و گفت که حالا ما از وضعیت تو مطلع هستیم.
بمرغان گفت با عشقش گذاریدچو تاب قوت نطقش ندارید
هوش مصنوعی: به پرندگان گفتند که با عشق او همراه شوید؛ زیرا اگر قدرت بیان او را ندارید، بهتر است بیصدا بگذرانید.
برون شد بلبل از پیش سلیمانپی معشوقهٔ خود تا گلستان
هوش مصنوعی: بلبل از نزد سلیمان بیرون آمد تا به دنبال محبوبش برود و به گلستان برسد.
وصال دوستش چون شد میسرسخن نتوان نوشتن زین فزونتر
هوش مصنوعی: زمانی که به وصال دوست دست پیدا کردم، دیگر کلامی برای گفتن جز این احساس عمیق نیست.
حدیثم داستان دوستان شدخطابم با خطیب بوستان شد
هوش مصنوعی: سخن من داستان دوستیها شد و کلامم با گوینده بوستان درمیآمیزد.
چو بلبل نامه آخر شد به توفیقچو مردان راه حق میرو بتحقیق
هوش مصنوعی: وقتی بلبل نامهاش را به خوبی نوشت، مانند مردان راستین و اهل حقیقت، بر تحقق آن پافشاری کن.
ایا عطار جان عاشقانیتو آگاه ازعطای غیب دانی
هوش مصنوعی: ای عطار، آیا عاشقان تو از بخششهای پنهانی خدا آگاهی دارند؟
خداوندا توئی معبود و دیانسمیعی و بصیر وفرد و رحمن
هوش مصنوعی: ای خدای بزرگ، تو معبود منی، دانا و بینا هستی، یکتا و بخشندهای.
به بخشائی گناه جمله عالماز آن پس این ضعیف خسته راهم
هوش مصنوعی: با بخشش تو، تمام گناهان جهان بخشیده میشود و پس از آن، این انسان ضعیف و خسته نیز مورد رحمت قرار می‌گیرد.
بسی گفتم به شرح ازجان حکایتحکایت را رسانیدم به غایت
هوش مصنوعی: بارها درباره احوال و احساسات دل من صحبت کردم و داستانم را به بهترین شکل ممکن بیان کردم.