بخش ۴ - الحکایه و التمثیل
هوش مصنوعی: این شعر به بررسی رابطه میان جسم و جان پرداخته است. شاعر با زبانی تمثیلی توضیح می‌دهد که جسم انسان در واقع موقتی و فانی است، در حالی که جان یا روح او جاودانه و روشن است. او به تضاد بین جسم و جان اشاره کرده و می‌گوید که اگر جان انسان به نور و روشنایی دست یابد، جسم نیز می‌تواند در این نور شفاف شود. شاعر با استفاده از تمثیل آینه، تأکید می‌کند که پشت آینه (که نمایانگر جسم انسان است) تیره و تار است، اما روی آینه (که نماد جان است) روشن است. در انتها، وی این نکته را یادآوری می‌کند که اگر کسی بخواهد از جنبه‌های روحانی و معنوی زندگی خود غافل شود، در حقیقت کور است و نمی‌تواند زیبایی‌های واقعی وجودش را درک کند.
به ناموسی قوی می‌رفت آن شاهیکی را دید خوش بنشسته در راه
هوش مصنوعی: شاه با اقتدار و عظمت خود در حال گذر بود که ناگهان چشمش به کسی افتاد که به طرز دلنشینی در کنار راه نشسته بود.
بدو گفت ای نشسته بر زمین خوشتو می‌خواهی که من باشی چنین خوش؟
هوش مصنوعی: به او گفت: ای کسی که بر روی زمین نشستهای، آیا تو می‌خواهی که من نیز مانند تو اینقدر شاد و خوشبخت باشم؟
چنان گفتا که من روشن نباشممن آن خواهم که اصلاً من نباشم
هوش مصنوعی: او می‌گوید که اگر نمی‌تواند به روشنی و وضوح زندگی کند، بهتر است که به کلی وجود نداشته باشد.
هر آن‌گاهی که در تو من نمانددوی در راه جان و تن نماند
هوش مصنوعی: هر زمانی که محبت و عشق تو در دل من باقی نماند، جان و بدن من نیز در مسیر زندگی بیمعنا خواهد شد.
اگر جان و تنت روشن شود زودتنت جان گردد و جان تن شود زود
هوش مصنوعی: اگر روح و وجودت پر از نور و روشنی شود، به سرعت بدن تو زنده و جاندار خواهد شد و روح تو نیز به زندگی بهتر و پرنشاطتری دست خواهد یافت.
چو پشت آینه است آن تیرگی تنولی جان روی آینه‌ست روشن
هوش مصنوعی: تن همچون پشت آینهای تاریک است، اما جان مانند روی آینهای روشن و شفاف میباشد.
چو بزدایند پشت آینه پاکشود هر دو یکی چه پاک و چه خاک
هوش مصنوعی: وقتی که پسِ آینه را پاک کنند، هر دو (آینه و پشت آن) یکی میشوند؛ چه پاک باشد و چه خاکی.
چو فردا روی‌ها بعضی سیاه استنه بعضی روی‌ها مانند ماه است؟
هوش مصنوعی: آیا فردا برخی چهرهها تاریک خواهند بود و برخی دیگر مانند ماه درخشان و روشن؟
چو پشت آینه چون روی گرددیکی باشد اگر صد سوی گردد
هوش مصنوعی: اگر پشت آینه را ببینی و سپس به سمت جلو نگاه کنی، در نهایت هر دو تصویر یکی خواهد بود، حتی اگر به چندین سمت نگاه کنی.
کسی هرگز نگفت از دور آدممثال حشر تن به زین به عالم
هوش مصنوعی: هیچکس هرگز نگفته است که انسان وقتی دور باشد، مانند آدمی در روز قیامت (در حشر) به این شکل و صورت به دنیا میآید.
ز حشرت نکته روشن بگویمتو بشنو تا منت بی من بگویم
هوش مصنوعی: از دنیای حشرات نکتهای روشن و واضح را برایت شرح میدهم، تو با دقت گوش کن تا من هم بتوانم از تو خواستهای داشته باشم.
همه جسم تو هم امروز معنا‌ستکه جسم اینجا نماند زانکه دنیا‌ست
هوش مصنوعی: تمام وجود تو امروز فقط درک و معنا دارد؛ چرا که جسم و جهان ماندنی نیستند.
ولی چون جسم بند جان گشایدهمه جسم تو اینجا جان نماید
هوش مصنوعی: زمانی که جسم از قید جان آزاد شود، تمام وجود تو در اینجا خود را به نمایش میگذارد.
همین جسمت بود اما منوروگر بی طاعتی از جسم مگذر
هوش مصنوعی: این بدن تو بود، اما نورانی و خالی از ناپاکی. اگر عقیدهات نادرست باشد، از جسم خود فاصله نگیر.
شود معنی باطن جمله ظاهربلاشک این بود تبلی السرایر
هوش مصنوعی: هر چیزی در واقعیت و باطن خود، به یک معنا میرسد و این به یقین نشاندهنده حقیقتی است که از موضوعات پنهان خبر می‌دهد.
محمد را چو جان تن بود و تن جانسوی معراج شد با این و با آن
هوش مصنوعی: محمد، همانگونه که جان برای بدن ضروری است، به معراج رفت و این سفر آسمانی را با همراهی و یاری دیگران انجام داد.
اگر گویی که تن دیدم که خاک‌ستتن خاکی چگونه جان پاک‌ست؟
هوش مصنوعی: اگر بگویی که جسم را دیدم که از خاک تشکیل شده، پس چگونه ممکن است که روحی پاک در این جسم خاکی وجود داشته باشد؟
جوابت گویم اندر گور بنگرتو خود کوری که گفت ای کور بنگر
هوش مصنوعی: من به تو پاسخ میدهم که اگر به آنجا رفته و مشاهده کنی، خودت خواهی فهمید که کوران باید ببینند.
به چشمت گور خشت و خاک دره‌ستبه چشم دیگری روضه ست و حفره‌ست
هوش مصنوعی: چشمان تو برای من مانند یک گوری است که پر از خشت و خاک است، اما برای دیگران چشمان تو به مانند باغی زیبا و جایی سرسبز محسوب میشود.
کسی کاو روضه داند دید خاکیچرا تن را نخواند جان پاکی
هوش مصنوعی: اگر کسی به بهشت و زیبایی‌های آن آگاه باشد، چرا باید به تن خاکی خود توجه کند و جان پاکش را نادیده بگیرد؟
ولی تا در زمان و در مکانینیاری دید هرگز تن به جانی
هوش مصنوعی: به این معناست که تا زمانی که در شرایط و موقعیتی مناسب نباشی، هرگز نمیتوانی تجربهای عمیق یا جدی از زندگی را به دست بیاوری.