بخش ۴ - الحکایه و التمثیل
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به نقد وضعیت یک عالم و یک جاهل می‌پردازد. او به عالم اشاره می‌کند که در نماز خوابش برده و در عوض، جاهل در حال عبادت است. ابلیس به بعضی از رفتارهای جاهل اشاره می‌کند و تمایلش برای دور کردن او از راه حق را بیان می‌کند، اما از عالم می‌ترسد. شاعر تأکید می‌کند که علم بدون عمل بی‌فایده است و به جای فخر فروشی بر علم، انسان باید در عمل به آن علم بپردازد. او همچنین به درد دین اشاره می‌کند و می‌گوید که افراد واقعی با درد دین مشغول هستند و سخنانی که از دل بر می‌آید، اثری واقعی دارد. نهایتاً، شاعر بر اهمیت عمل در کنار علم تأکید می‌کند و می‌گوید که علم بدون عمل فایده‌ای ندارد و باید به کار بپردازیم.
به مسجد در بخفت آن عالم راهستاد اندر نماز آن جاهل آنگاه
هوش مصنوعی: عالَم در مسجد خوابش برد و آن جاهل در حال نماز ایستاده بود.
یکی ابلیس را دید ایستادهبدو گفتا چه کارست اوفتاده؟
هوش مصنوعی: یک نفر ابلیس را دید که ایستاده بود، از او پرسید که چرا اینجا هستی و چه کار میکنی؟
لعین گفتا: همی‌خواهم هم اکنونکه جاهل را برم از راه بیرون
هوش مصنوعی: لعین گفت: اکنون میخواهم جاهل را از راه بیرون برم.
ولیکن زان ندارم طاقت و تابکه می‌ترسم از آن دانایِ در خواب
هوش مصنوعی: اما من از تحمل و صبر آن چیزی ندارم، چون از آن دانای خوابیده می‌ترسم.
گر آن دانا نبودی پای بستمچو مومی بود آن نادان به دستم
هوش مصنوعی: اگر آن فرد آگاه نبود، من هم خودم را محکم به او نمیبستم، چون آن نادان مانند موم در دست من بود.
فغان زین صوفی در حلم ماندهولی در حلم خود بی علم مانده
هوش مصنوعی: این بیت به حالتی اشاره دارد که یک صوفی به ظواهر خود مشغول است و در عین حال، در درک واقعیات و معانی عمیقتر زندگی ناتوان مانده است. او با صبر و حلم خود در عمیقترین مسائل زندگی در جا مانده، و به نوعی جهل خود را در این حالت نشانهگذاری می‌کند.
درین دریای مغرق غوطه بایدنه دام و زرق و دلق و فوطه باید
هوش مصنوعی: در این دریای عمیق و پرخطر، باید غرق شد و به دنبال هنر و حقیقت بود، نه به دنبال تظاهر و ظواهر فریبنده.
چو خس بر روی دریا در طوافیچو غواصی ندانی چند لافی؟
هوش مصنوعی: مثل خس و خاشاکی که بر روی دریا شناور است، تو هم مانند یک غواص نمیدانی که در عمق زندگی چه چیزهایی وجود دارد و چه قدر میتوانی در این دنیا به چیزهای بزرگ دست پیدا کنی.
سخن تا چند رانی در نهایت؟که ماندی بر سر راه بدایت
هوش مصنوعی: چقدر میخواهی در مورد این موضوع صحبت کنی؟ در نهایت، تو هنوز در ابتدای راهی و به جایی نرسیدهای.
چرا چندین به گرد کام گردی؟که اهل درد را بد نام گردی
هوش مصنوعی: چرا خود را دور زندگی خوش بگردانی، در حالی که نام نیکو را از رنجدیدگان دور میکنی؟
اگر در راه دین گردیت بودیز نامردی خود دردیت بودی
هوش مصنوعی: اگر در مسیر دین قرار داشتی، به خاطر خودخواهی و ناپختگیات، درد و رنجی را متحمل میشدی.
هر آنکس را که درد کار بگرفتهمه جان و دلش دلدار بگرفت
هوش مصنوعی: هر کسی که به زحمت و سختی دچار شود، تمام وجود و احساسش به محبوبش وابسته میشود.
اگر هرگز بگیرد درد دینتشود علم الیقین عین الیقینت
هوش مصنوعی: اگر تو هرگز دردی از دین خود تجربه نکنی، هرگز به یقین واقعی درباره آن نخواهی رسید.
به درد آید درین ره هر که مردستکه کاوین عروس خلد دردست
هوش مصنوعی: هر کسی که در این مسیر با دل و اراده است، به درد میخورد، زیرا او عروس بهشت را در دستان خود دارد.
سخن کان از سر دردی درآیدکسی کان بشنود مردی برآید
هوش مصنوعی: اگر کسی سخنی را با دل پر از درد بگوید، کسی که آن را بشنود، به او شایستگی و بزرگی خواهد رسید.
سخن کز علم گویی راست آنستمرا از اهل دل درخواست آنست
هوش مصنوعی: صحبتی که بر اساس علم و دانش باشد، برای من ارزشمند است و از کسانی که دلهای روشنی دارند، خواستهام که به این نوع گفتار توجه کنند.
وگر علم لدنی داری ای دوستبود علم تو مغز و علم ما پوست
هوش مصنوعی: اگر علم برتر و خاصی داری، دوست عزیز، علم تو مانند مغز است که عمق و حقیقت را در خود دارد، در حالی که علم ما فقط سطحی و ظاهری مانند پوست است.
چو علمت هست در علمت عمل کنپس از علم و عمل اسرار حل کن
هوش مصنوعی: وقتی که دانش و آگاهی در تو وجود دارد، باید آن را به عمل درآوری. پس از به دست آوردن علم و عمل، میتوانی به کشف اسرار بپردازی.
شتر‌مرغی که وقت کار کردنچو مرغی و چو اشتر وقت خوردن
هوش مصنوعی: شتر‌مرغی که هنگام کار مثل مرغ زحمت میکشد و وقتی به وقت غذا میرسد مانند شتر رفتار می‌کند.
ترا با علم دین کاری ببایدبه قدر علم کرداری بباید
هوش مصنوعی: باید برای تو که دانش دین داری، عملی در خور آن دانش انجام دهی.
ترا در علم دین یک ذره کرداربسی زان به که علم دین به خروار
هوش مصنوعی: اگر در دین کمی عمل و رفتار خوب داشته باشی، این خیلی ارزشمندتر از آن است که فقط حجم زیادی از علم دینی داشته باشی بدون عمل.
برو کاری بکن کاین کار خامستکه علم دین ترا حرفی تمامست
هوش مصنوعی: برو انجام کاری کن که این کار ناپخته است، زیرا دانش دین تو کلامی کامل و اثرگذار دارد.
کسی کاو داند و کارش نبنددبر او بگری که او بر خویش خندد
هوش مصنوعی: اگر کسی بداند و عمل نادرستی انجام ندهد، به او بگرید، زیرا او بر خود میخندد.