بخش ۲ - الحکایه و التمثیل
هوش مصنوعی: این شعر به سخنان یک پیر دانا می‌پردازد که زندگی را با بصیرت و آگاهی می‌نگرد. او از خواب و غفلت پرهیز می‌کند و بر این باور است که هیچ‌گاه نباید در میانه خوشی‌ها و رنج‌ها غافل و خواب‌آلود بود. پیر می‌گوید که بهشت و جهنم در دو سوی زندگی قرار دارند و مرد دانا باید بیدار باشد و به آن‌ها توجه کند.
او به پرسش دیگران پاسخ می‌دهد که چگونه می‌تواند بی‌خواب باشد، چون دلش پر از شور و شوق است و نمی‌تواند در این وضعیت خوابش ببرد. پیر بر این عقیده است که کسانی که در عشق و معرفت بیدار هستند، نمی‌توانند در خواب غفلت به سر ببرند و از زندگی و حقیقت دور شوند.
شعر به طور کلی بر اهمیت بیداری، آگاهی و تعهد به عشق و زندگی تاکید دارد و گوشزد می‌کند که خواب و غفلت می‌تواند انسان را از حقیقت زندگی دور کند.
شنودم من که پیری بود کاملنه چون پیران دیگر مانده غافل
هوش مصنوعی: نقل شده که فردی سالخورده بود که به معنای واقعی به کمال رسیده بود و برخلاف سایر سالخوردگان، از خواب غفلت بیرون آمده بود.
نه شب خفتی و نه روز آرمیدیبروز و شب کسش خفته ندیدی
هوش مصنوعی: تو نه در شب خوابیدی و نه در روز استراحت کردی، در صبح و شب هیچکس را در حال خواب ندیدی.
کسی پرسید کای پیر دل افروزچرا هرگز نه شب خفتی و نه روز
هوش مصنوعی: کسی از پیر دلربا سؤال کرد چرا هرگز نه شب را خوابیدی و نه روز را.
بدو گفتا نخسبد مرد دانابهشت و دوزخش در شیب و بالا
هوش مصنوعی: مرد دانا نمی‌تواند در بهشت و جهنم دچار خواب و غفلت شود، زیرا این دو مکان در وضعیتهای مختلفی قرار دارند.
یکی پیوسته می‌تابند در شیبدگر را می‌دهند آرایش و زیب
هوش مصنوعی: یکی همیشه در حال درخشش و تابش است، در حالی که دیگری با شیب و تغییراتی که دارد، زینت و زیبایی مییابد.
میان خلد و دوزخ در زمانهچگونه خوابم آید در میانه
هوش مصنوعی: در دنیای پر ازcontradictions و تضادهای شدید، چطور میتوانم آرامش و خواب راحتی داشته باشم؟ در حالی که نه به بهشت تعلق دارم و نه به جهنم.
نیاوردست کس خطی بناممکه تا من زین دو جا اهل کدامم
هوش مصنوعی: هیچ کس نامهای برای من نفرستاده که مشخص کند من از دو طرف چه کسی هستم یا به کجا تعلق دارم.
دلی پر تفت و جانی پر تب و تابچگونه یابد آخر چشم من خواب
هوش مصنوعی: دل پر از آشفتگی و جان پر از شوق و هیجان چگونه می‌تواند در نهایت خواب را پیدا کند؟
چو دل پر تفت و جان پرتاب باشدنگونساری من درخواب باشد
هوش مصنوعی: وقتی دل دچار التهاب و احساسات شدید باشد و جان در حال رنج بردن، نشاندهنده این است که آدمی در وضعیت ضعف و بیحالتی به سر میبرد.
هزاران جان پاک نامدارانفدای خلوت بیدارداران
هوش مصنوعی: هزاران انسان نیکوکار و با افتخار، جان خود را به خاطر آرامش و تنهایی عارفان بیدار و هوشیار نثار میکنند.
عزیزا چند خسبی چشم کن بازپس زانوی خود خلوت کن آغاز
هوش مصنوعی: عزیزم، کمی بیدار شو و به دور و برت نگاه کن، سپس از تنهایی و مشکلات خود فاصله بگیر و به آغاز تازهای فکر کن.
مباش آخر از آن مستی پریشانکه شب مهتاب بنماید بدیشان
هوش مصنوعی: مراقب باش که در حالتی از مستی و آشفتگی قرار نگیری، چون شب که مهتاب میتابد، نور آن بر همه چیز روشنی میاندازد و ممکن است چیزهایی را به تو نشان دهد که نمیخواهی ببینی.
چرا خفتی شب مهتاب آخرچه خواهد آمدن زین خواب آخر
هوش مصنوعی: چرا در خواب شب روشن ماهی؟ در نهایت این خواب چه نتیجهای خواهد داشت؟
نیندیشی که چون عمرت سرآیدبسی مهتاب در گورت درآید
هوش مصنوعی: اگر به پایان عمرت فکر نکنی، ممکن است در نهایت با زندگیهای زیادی که از دست دادهای، مواجه شوی و به یاد بیاری که زمان زیادی را صرف امور بیهوده کردهای.
ترا زیر کفن بگرفته خوابیفرو آید بگورت ماهتابی
هوش مصنوعی: در خواب عمیقی فرو رفتهای که همچون ماهی در دل تاریکی خاک قرار گرفتهای.
براندیشد کسی چون خواب یابدکه در گورش بسی مهتاب تابد
هوش مصنوعی: اگر کسی عمیقاً فکر کند، به خواب میرود و در خوابش میبیند که در قبرش نورهای زیادی از ماه میتابد.
شب مهتاب چون می‌آیدت خوابکه عاشق خواب کم یابد بمهتاب
هوش مصنوعی: زمانی که شب مهتاب میرسد، خواب به سراغ تو میآید، زیرا عشاق به خاطر نور مهتاب خواب کمتری میبینند.
نکو نبود چه گوید مرد هشیاربخفته عاشق و معشوق بیدار
هوش مصنوعی: گفتههای یک مرد عاقل وقتی که عاشق و معشوق بیدار هستند، خوب و مناسب نیست.
چه معشوق و چه عاشق این چه لافستبخاکی کی رسد پاکی گزافست
هوش مصنوعی: عاشق و معشوق، چه فرقی دارند؟ این چه ادعایی است؟ انسان خاکی چگونه می‌تواند به پاکی و کمال برسد؟
تو مرد گلخن نفس و هواییکجا مردان عشق پادشایی
هوش مصنوعی: تو انسان پاک و خالصی که در دنیای عشق، مقام والایی داری.