بخش ۱۲ - در بیان مرد دین و شرح پیر فرماید
هوش مصنوعی: این شعر به اهمیت درد دین و شوق معنوی در زندگی انسان‌ها اشاره دارد. شاعر می‌گوید اگر کسی در درد دین شریک باشد، همواره با آن درگیر خواهد بود و این درد می‌تواند او را بیدار و آگاه کند. او با اشاره به شوق و ذوقی که از این درد به دست می‌آید، تأکید می‌کند که این احساسات انسان را به جست‌وجوی خود و هدفش در زندگی سوق می‌دهد.
شاعر به مسیریابی در زندگی و نیاز به راهنما اشاره می‌کند، و می‌گوید که باید از خود و درون خود بیاموزیم، نه تنها از بیرون. همچنین بر خطراتی که در این مسیر وجود دارد تأکید کرده و اهمیت داشتن یک راهنمای آگاه و مطمئن را یادآور می‌شود. در نهایت، اثرات مثبت درد دین و شوق به حق را به عنوان درمانی برای رنج‌های زندگی معرفی می‌کند و از انسان‌ها می‌خواهد تا خود را از زنگارهای دنیوی پاک کنند و به سعادت و کمال برسند.
چو دولت همنشین مرد باشدهمیشه او قرین درد باشد
هوش مصنوعی: وقتی که سرنوشت با انسانهای نیکوکار همراه باشد، همیشه با آنها مشکلات و دشواریها نیز وجود دارد.
چو درد دین نماید وی ترا راهشوی از خواب غفلت زود آگاه
هوش مصنوعی: وقتی که درد و مشکلات دینی تو را بیدار کند، از خواب غفلت سریعاً آگاه میشوی.
پدید آید ترا در سینه شوقیکه یابد نفس تو زان شوق ذوقی
هوش مصنوعی: در دل تو شوقی پیدا می‌شود که از این شوق، نفس تو طعم و لذتی خواهد یافت.
پس آنگه شوق و ذوقت سوز گرددشبت زان سوز همچون روز گردد
هوش مصنوعی: سپس شوق و لذت تو به قدری افزایش مییابد که شب تو نیز مانند روز پرنور و روشن خواهد شد.
شوی طالب که تا خود کیستی تودرین دنیا ز بهر چیستی تو
هوش مصنوعی: به خودت بیا و بفهم که در این دنیا چه هدفی داری و برای چه چیزی تلاش میکنی.
شب و روزت بود این درد دایموجود تو بود زین درد قایم
هوش مصنوعی: شب و روزت پر از این درد بود و این رنج همیشه همراه تو بود و نمیتوانستی از آن پنهان شوی.
مشایخ درد دین دانند این دردکنند از جمله آلایش ترا فرد
هوش مصنوعی: پیران و بزرگان از درک و شناخت درد دین آگاهاند و میدانند که این درد، به نوعی زوایای ناپسند و آلودگیهای درونی انسان را نمایان می‌کند.
عجب دردیست این درد مبارکبود در خورد هر مرد مبارک
هوش مصنوعی: این درد عجیب و غریب، دردی است خوشایند که هر فرد خوشبختی باید آن را تحمّل کند.
مبادا هیچکس زین درد خالیکه ماند از سعادت فرد و خالی
هوش مصنوعی: مبادا کسی از این اندوهی که به خاطر نبودن خوشبختی برای او باقی مانده، خالی باشد.
دوای جملهٔ انسی و جنیهمین درد است می‌باید که دانی
هوش مصنوعی: به طور کلی، درمان همهٔ مشکلات انسانی و جنهای دیگر همین درد و رنجی است که باید از آن آگاه بود.
خوشا دردا که آخر او دوا شدتمامت رنجها را او شفا شد
هوش مصنوعی: خوشا به حال کسی که در نهایت درد و رنجهایش به آرامش و درمان دست یافته است. تمام مشکلاتش بهبود یافته و به سلامتی رسیده است.
همان دل کو ز دین بی درد باشدیقین دان کو ز معنی فرد باشد
هوش مصنوعی: دلهایی که از دین بیدرد هستند، مطمئن باش که به معنی انسانیت و فردیت واقعی دست نیافتهاند.
درونت گر دمی از وی جدا شدبصد گونه بلاها مبتلا شد
هوش مصنوعی: اگر لحظهای از او جدا شوی، به انواع مشکلات و مصائب دچار خواهی شد.
اگرچه نفست از وی در عذابستولیکن جان و دل را فتح بابست
هوش مصنوعی: اگرچه نفس تو به خاطر چیزهایی که دلت نمیخواهد، عذاب و زحمت زیادی به تو می‌دهد، اما روح و دل تو از این مسأله آزاد و آسوده است.
چو درد دین ترا در دل اثر کردز خویشت خواجگی باید بدر کرد
هوش مصنوعی: وقتی که درد دین در دل تو تاثیر گذاشت، باید از خودخواهی و خودبینی دست برداری و به خواستههای بالاتر فکر کنی.
بباید یک نظر کردن در آفاقتفکر کردن اندر عهد و میثاق
هوش مصنوعی: باید نگاهی به دور و بر خود بیندازیم و درباره عهد و پیمانی که با خود و دیگران داریم، فکر کنیم.
پس آنگه زان نظر باید بریدنتمامت پرده هستی دریدن
هوش مصنوعی: بنابراین باید از آن دیدگاه رها شد و به کلی پردهی وجود را کنار زد.
بفکرت باید اندر خود نظر کردپس آنگه بیخود اندر خود سفر کرد
هوش مصنوعی: برای درک و تسلط بر خود، باید ابتدا به درون خود نگاه کنیم و پس از آن، در عمق وجود خود گام برداریم و خود را فراموش کنیم.
چو آن چیزی که تو جویای آنیبرون از تو نباشد تا تودانی
هوش مصنوعی: هر آنچه را که تو به دنبالش هستی، در خارج از وجود تو نیست تا بتوانی آن را درک کنی.
در آفاقش نیابی گرچه جوئیولی در خود بیابی گر بجوئی
هوش مصنوعی: اگرچه در دنیا و اطراف نمیتوانی چیزی را پیدا کنی، اما اگر به درون خود نگاهی بیندازی، میتوانی آن را در درون خود بیابی.
ولی تنها ندانی کار کردنبباید این سفر ناچار کردن
هوش مصنوعی: اما نمیتوانی تنها بمانی، به کار کردن ادامه بده، زیرا این سفر اجتنابناپذیر است.
بخود گر برنشینی گم کنی راهبدان این تا نیفتی در بن چاه
هوش مصنوعی: اگر بخواهی به خودت توجه کنی و در مسیری دقیق و درست حرکت کنی، نباید ناگهان دلسرد شوی و از هدف اصلیات دور بیفتی، چون این کار ممکن است تو را به مشکلات و چالشهای جدی برساند.
بسا طالب که بر خود برنشستندتمامت راه را بر خود ببستند
هوش مصنوعی: بسیاری از افرادی که به دنبال علم و دانش هستند، خود را به قید و بندهایی گرفتار کرده و در نتیجه، تمام مسیرها و فرصتهای پیش رویشان را بستهاند.
نشاید بیدلیلی رفتن این راهکه درهومنزلش باشد دو صد چاه
هوش مصنوعی: نباید با بیدلی و بیهدف وارد این راه شد، چرا که در سر راه دو صد چاه وجود دارد که می‌تواند مانع رسیدن به مقصد شود.
در آن هر یک بود غولی خطرناکشده در رهزدن گستاخ و چالاک
هوش مصنوعی: در آن مکان، هر یک از آن موجودات، به صورت غولهایی خطرناک درآمدهاند که در دزدیدن و حمله به دیگران بسیار جسور و چابک هستند.
بآواز خوشت خواند فراچاهنهد بر دست و پایت بند از آن چاه
هوش مصنوعی: با صدای خوشت، آواز میخوانی و در کنار چاه بر دستان و پاهایت قید و بندی میزند که از آن چاه خارج نشوی.
در آنچاه طبیعت ار بمانیشود یکباره تلخت زندگانی
هوش مصنوعی: اگر در چاه طبیعت بمانی، ناگهان زندگی برایت تلخ می‌شود.
بباید رهبر چابک طلب کردکه او داند ترا در ره ادب کرد
هوش مصنوعی: باید کسی را به عنوان راهنمایی هوشمند و چابک انتخاب کرد که بتواند تو را در مسیر آداب و رفتار صحیح هدایت کند.
برایش خویشتن تسلیم میکنرسوم و راه از آن تعلیم میکن
هوش مصنوعی: برای او خود را تسلیم میکنم و از آنجا آداب و روشها را یاد میگیرم.
شریعت ورز باشد مرد هشیارشده مکشوف بروی جمله اسرار
هوش مصنوعی: آیین و اصول راهنمایی برای مردان هوشیار است که بر اساس آنها به رازها و حقایق زندگی پی میبرند.
قدم اندر شریعت داشته اونه هرگز سنتی بگذاشته او
هوش مصنوعی: او همیشه در مسیر دین و شریعت قدم برداشته و هرگز از سنتها و روشهای درست خود دور نشده است.
نکرده یک نفس با او مداراهمه آفاق بر وی آشکارا
هوش مصنوعی: هیچگاه در یک لحظه با او نرمش نداشتهام، به همین خاطر تمام جهان بر او نمایان شده است.
شده او مطمئن اندر همه حالبکرده ترک نفس و جاه با مال
هوش مصنوعی: او در همهی شرایط به آرامش دست یافته و از نفس و جاه و ثروت دوری کرده است.
نه هرگز ره زده بر وی هوائینه صادر گشته زاعمالش ریائی
هوش مصنوعی: هیچگاه کسی که در راه حق قرار دارد، دچار وسوسه و تردید نمیشود و هیچ عمل زشت و ریاکاری از او صادر نمیشود.
گذشته از مقامات و ز تلوینشده قایم بحالات و بتمکین
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که فراتر از رتبهها و مقامها، و همچنین از تغییر و تحولاتی که در حالتها و ویژگیها به وجود می‌آید، باید به قدرت و تسلط بر موقعیتها توجه کرد. این تأکید بر اهمیت توانمندی و تسلط بر شرایط در مقایسه با جایگاههای ظاهری است.
منازل قطع کرده ره بریدهتمامت پردهٔ هستی دریده
هوش مصنوعی: تمام مراحل را پشت سر گذاشتهای و راه را ترک کردهای، در واقع پردهٔ وجود را شکستهای.
اجازت یافته در کارها اوبجان ودل کشیده بارها او
هوش مصنوعی: او در کارها به خوبی مجاز است و بارها با جان و دل تلاش کرده است.
علوم ظاهر و باطن برش جمعگدازان گشته اندر راه چون شمع
هوش مصنوعی: دانشهای ظاهری و باطنی در او جمع شده و مانند شمعی که در راه میذوب شود، به آرامی در حال نابود شدن است.
که تا با او دراین ره در بدایتبنور شمع او یابی هدایت
هوش مصنوعی: برای اینکه در این مسیر به درستی راه را پیدا کنی، باید نور و راهنمایی او را در ابتدا پیدا کنی.
صلاح کار او یکسر بجویدز نفست زنگ خود بینی بشوید
هوش مصنوعی: برای اصلاح کارهای خود، به سراغ نفس و درون خود برو و کدورتهای درونت را پاک کن.
ترا در ره بهمّت پاس داردمنازل یک بیک بر تو شمارد
هوش مصنوعی: در مسیر تلاش و کوشش تو، منزلگاهها را یکی یکی برایت شمارش می‌کند و از تو مراقبت می‌کند.
بگوید آفت هر منزلی چیستهمان همره ترا در هر قدم کیست
هوش مصنوعی: بگو چه چیزی می‌تواند باعث آسیب و ویرانی هر خانهای شود و چه کسی در هر گام همراه توست.
نشان قرب و بعدو وصل هجراناز آن یکسر بیاموزی او ای جان
هوش مصنوعی: ای جان، تو میتوانی تمام نشانههای نزدیک شدن و دور شدن، وصل و جدایی را از یک جا بیاموزی.
چو دولت پایمرد کار باشدهمان بخت تو هر دم یار باشد
هوش مصنوعی: وقتی که تلاش و ارادهام در کارها قوی باشد، بخت و شانس دریغ نمیشود و هر لحظه همراه من خواهد بود.
بدست آور چنین صاحب دلی راکه بگشائی ازو هر مشکلی را
هوش مصنوعی: کسی را بیاب که دلش به وسعت و فهمش به عمق باشد، تا با او هر دشواری و مشکلی را بتوانی حل کنی.
همان چیزی که فرماید تو زنهاربجان و دل کن استقبال آن کار
هوش مصنوعی: آنچه را که می‌گوید، با جان و دل آمادهی پذیرش آن باش و مواظب باش.
ز دست ظاهر او خرقه در پوشبباطن رو بجان و دل همی کوش
هوش مصنوعی: از چهره بیرونی او دور شو و به باطن و عمق خودت بپرداز؛ تمام همت خود را به جان و دل بگذار.