بخش ۳ - الحكایة و التمثیل
هوش مصنوعی: در داستان، دزدی به نام احمد خضرویه در حال فرار از دست مأموران به یک شیخ برخورد می‌کند. شیخ به او توصیه می‌کند که ناامید نشود و قبل از اینکه به طور کامل از خانه خارج شود، برای نماز غسل کند و ذکر بگوید. دزد که تحت تأثیر صحبت‌های شیخ قرار می‌گیرد، در نماز و ذکر مشغول می‌شود و پس از مدتی، با صد دینار زر نزد شیخ بازمی‌گردد.
شیخ این زر را به عنوان دعوت از مهمان قبول نمی‌کند و به دزد پیشنهاد می‌دهد که این پول متعلق به خود اوست و نتیجه توبه‌اش از دزدی است. دزد که می‌بیند به خاطر یک شب نماز خواندن و نیت خالصانه، تغییر کرده است، از کارهای گذشته‌اش توبه می‌کند و تصمیم می‌گیرد که تا روز مرگش به خداوند خدمت کند و در مسیر درست قدم بردارد.
این داستان به این نکته می‌پردازد که در هر دو جهان، نزد خداوند هیچ کس ضرر نخواهد کرد و اشاره دارد به اهمیت ایمان و توبه در زندگی انسان. شیخ به دزد می‌آموزد که ترک دنیا و پرداختن به دین باعث نیکبختی خواهد شد.
بود دزدی دولتی در وقت خفتدر وثاق احمد خضرویه رفت
هوش مصنوعی: در زمانی که دزدی دولت را در آرامش خفت، احمد خضرویه به او دست گرفت و او را به بند کشید.
گرچه بسیاری بگرد خانه گشتمی نیافت او هیچ از آن دیوانه گشت
هوش مصنوعی: با وجود اینکه بسیاری در اطراف خانه پرسه زدند، هیچ چیز نیافتند و او هم به همین خاطر دیوانه شد.
خواست تا بیرون رود آن بیخبرکرد دل برنا امیدی عزم در
هوش مصنوعی: خواست آن جوان بیخبر از دل خود بیرون برود و با امیدی قوی عزم سفر کند.
شیخ داد آواز و گفت ای رادمردمیروی بر ناامیدی باز گرد
هوش مصنوعی: شیخ با صدای بلند ندا داد و گفت: ای مرد نیکوکار، اگر قصد ناامیدی داری، برگرد و دوباره فکر کن.
دلو برگیر آب برکش غسل سازدم مزن تا روز روشن از نماز
هوش مصنوعی: دل را از غم و ناراحتی پاک کن و آب را برای غسل آماده کن. وقتی که آماده شدی، تا زمانی که روز روشن نشده است، صدای اذان را نزن و نمازت را به تأخیر بینداز.
دزد بر فرمان او در کار شددر نماز و ذکر و استغفار شد
هوش مصنوعی: دزد تحت تأثیر دستورات او قرار گرفت و در حال انجام نماز، ذکر و استغفار بود.
چون درآمد نوبت روز دگرخواجهٔ آورد صد دینار زر
هوش مصنوعی: زمانی که نوبت روز بعد فرا رسید، خواجه مقداری طلا به ارزش صد دینار آورد.
شیخ را داد و بدو گفت این تراستشیخ گفت این خاصهٔ مهمان ماست
هوش مصنوعی: شیخ هدیهای را به او داد و گفت این از آن توست. شیخ پاسخ داد که این ویژگی ویژهٔ مهمان ماست.
زر به دزد انداخت گفت این خاص تستاین جزای یک شبه اخلاص تست
هوش مصنوعی: مال و ثروت را به دزد دادند و گفتند که این مال مختص توست، این نتیجهی یک شب خلوص و صداقت توست.
دزد را شد حالتی پیدا عجباشک میبارید جانی پر طلب
هوش مصنوعی: دزد به حالتی عجیب افتاده بود و اشک میریخت، گویی دلش پر از خواستهها و آرزوها بود.
در زمین افتاد بی کبر و منیتوبه کرد از دزدی و از ره زنی
هوش مصنوعی: در زمین به خاطر غرور و خودبینی نمیافتد، بلکه وقتی که کسی از دزدی و ظلم به دیگران توبه کند، نشاندهنده تغییر در مسیر زندگیاش است.
شیخ را گفتا که من دزد سقطکرده بودم از جهالت ره غلط
هوش مصنوعی: به شیخ گفتم که من از نادانی، دزدی کردهام و در مسیر اشتباهی افتادهام.
یک شبی کز بهر حق بشتافتمآنچه در عمری نیابم یافتم
هوش مصنوعی: یک شب برای رسیدن به حقیقت تلاش کردم و در آن لحظه چیزهایی را پیدا کردم که در طول زندگیام هرگز به دست نیاورده بودم.
یک شبی کز بهر او کردم نمازرستم از دزدی و گشتم بی نیاز
هوش مصنوعی: شبی برای او نماز خواندم و از مشکلات و نیازهایم رها شدم.
گر به روز و شب کنم کار خداینیکبختی یابم اندر دو سرای
هوش مصنوعی: اگر تمام روز و شب را به کار خدا مشغول باشم، در این دنیا و آن دنیا به خوشبختی میرسم.
توبه کردم تا به روز مردنمنیست کار الا که فرمان بردنم
هوش مصنوعی: من تصمیم گرفتهام تا روز مرگم هیچ کاری نکنم جز اینکه از دستورات پیروی کنم.
این بگفت و مرد دولت یار گشتشد مرید شیخ و مرد کار گشت
هوش مصنوعی: او این را گفت و به مرد خوشبختی تبدیل شد، سپس مرید شیخی شد و به یک انسان فعال و تلاشگر تبدیل گردید.
تا بدانی تو که در هر دو جهاننیست کس را بر خدا هرگز زیان
هوش مصنوعی: برای اینکه متوجه شوی، در هیچ کجای این دنیا هیچ کس نمیتواند بر خداوند زیانی برساند.
چون تو از بالا بدین شیب آمدیچون زنان در زینت و زیب آمدی
هوش مصنوعی: وقتی تو با این زیبایی و ظرافت از بالا به پایین آمدهای، مانند زنانی که با زینت و آراستگی خاصی ظاهر میشوند، به نظر میرسی.
روی عالم شیب دارد سر بسرآسیا بر نه که شد آبت بدر
هوش مصنوعی: دنیا به شدت دچار ناپایداری و تغییرات است؛ بنابراین نمیتوان روی آن حساب کرد، چرا که ممکن است به زودی همه چیز تغییر کند و وضعیتی ناگوار پیش بیاید.
گرچو گردون عزم این میدان کنیهرنفس صد آسیا گردان کنی
هوش مصنوعی: اگرچه آسمان همواره در پی بر هم زدن اوضاع است، اما تو میتوانی در هر لحظه صدها کار را به راه بیندازی.
ترک دنیا گیر تا دینت بودآن بده از دست تا اینت بود
هوش مصنوعی: برای حفظ دین و ایمان خود، باید از تعلقات دنیوی فاصله بگیری و آنچه را که به این تعلقات مربوط است، رها کنی.
کآنچه از دستت برون شد از عزیزبار آنت از پشت باز افتاد نیز
هوش مصنوعی: هر چیزی که از دست تو خارج شده، دیگر برایت ارزش و اهمیت نخواهد داشت و از محبت و دوستی تو دور شده است.