بخش ۱۹ - فصل اندر صُنع و قدرت
هوش مصنوعی: این شعر به توصیف خالق و نقش او در جهان و دلها می‌پردازد. مولف به نقش بند برون گلها و درون دلها اشاره می‌کند و به محدودیت‌های عقل و درک انسان در برابر عظمت خالق اشاره دارد. او بیان می‌کند که خالق، وجود را از عدم ایجاد کرده و ذات او نیز ازلی و جاودانه است. همچنین خالق درک و بینش را به عقل داده و عقل به عنوان راهنمای بیداری معرفی می‌شود. در نهایت، تفاوت بین ارزش‌های دنیوی و معنوی را مورد توجه قرار می‌دهد و به زیبایی‌های درونی انسان و خارق‌العاده بودن وجود او اشاره می‌کند.
نقش بند برون گلها اوستنقش‌دان درون دلها اوست
هوش مصنوعی: معنای این بیت به این صورت است که زیبایی و جلوههای ظاهری گلها به دست اوست، و همچنین اوست که احساسات و نقشهای درونی قلبها را شکل می‌دهد.
صُنع او را مقدّمست عدمذات او را مسلّم است قدم
هوش مصنوعی: خلقت و آفرینش او در اولویت قرار دارد، اما وجود واقعی او ثابت و پابرجا است.
تا ترا کبر تیز خشم نکردتا ترا چشم تو به چشم نکرد
هوش مصنوعی: تا زمانی که خودخواهی و غرور تو باعث خشم نشود و تو هم با قضاوتهای سریع به دیگران نگاه نکنی، اوضاع بهتر خواهد بود.
پای طاووس اگر چو پر بودیدر شب و روز جلوه‌گر بودی
هوش مصنوعی: اگر پای طاووس پر داشت، در همه ساعات شب و روز خود را به نمایش میگذاشت.
که تواند نگاشت در آدمنقش‌بند قلم نگار قدم
هوش مصنوعی: کیست که بتواند در دل انسان نقشی ثبت کند و خطی زیبا بر سرنوشتش بکشد؟
عقل را کرده قایل سورتمایه را کرده قابل صورت
هوش مصنوعی: عقل به شکل و صورت خاصی درآمده است و ذات اصلی خود را به گونهای آماده کرده که بتواند به این صورت جلوه‌گر شود.
مبدع هست و آنچ ناهست اوصانع دست و آنچ در دست او
هوش مصنوعی: آفرینندهای وجود دارد و آنچه که وجود ندارد، خالق است و هر آنچه در دست اوست، خلق شده است.
قبلهٔ عقل صنع بی‌خللشکعبهٔ شوق، ذات بی بدلش
هوش مصنوعی: ایمان و تفکر درست، به سوی زیباییها و حقیقتها هدایت می‌شود و کعبهی عشق، وجود اوست که بینظیر و بیبدیل است.
عقل را داده راه بیداریتو همی عقل را چه پنداری
هوش مصنوعی: عقل به تو مسیر آگاهی و بیداری را نشان داده است، حالا خودت درباره عقل چه نظری داری؟
سگ و سنگست گلخنی و رهیتو چو لعل از برون حقّه بهی
هوش مصنوعی: سگ و سنگ در یک جا جمع شدهاند و راه تو مثل لعل از درون حجاب بیرون آمده است.
سیم بهر هزینه دارد شاهلعل بهر خزینه دارد شاه
هوش مصنوعی: جهت هزینهها، نقره لازم است و برای خزانه، الماس مورد نیاز است.
سیم زار از نهاد وارونستلعل شاد از درون پرخونست
هوش مصنوعی: خون دلی که در درون وجود دارد، سبب درخشش و زیبایی لعل است، اما آنچه که در ظاهر میآید، گاهی ناپایدار و وارونه به نظر میرسد.
ساخت دولابی از زبرجد نابکوزه سیمین ببست بر دولاب
هوش مصنوعی: دولابی از سنگ زبرجد خالص ساخته شد و روی آن کوزهای از نقره قرار گرفت.