بخش ۱۷ - در شهوت و آز گوید
هوش مصنوعی: این شعر به تفکر و تأمل درباره ماهیت زندگی و دنیا پرداخته و به تکرار اندیشه‌های فلسفی و اخلاقی می‌پردازد. شاعر به این نکته تأکید می‌کند که زندگی، پر از درد، غم و فریب است و انسان‌ها در آن غرق در غرور و نادانی هستند. از سوی دیگر، دنیا را به خاکدانی پر از مردار و سگ تشبیه می‌کند که نشان‌دهنده زشتی‌ها و مشکلات آن است. او همچنین به تضاد بین دنیا و آخرت اشاره کرده و بر این باور است که دنیای مادی، در نهایت پوچ و بی‌محتواست.
شاعر می‌گوید که انسان‌ها باید از غرور و غفلت خود بیدار شوند و به عقل و آگاهی مراجعه کنند تا از مشکلات و خطرات زمانه رهایی یابند. در نهایت، او زندگی را به دو بخش عقل و نادانی تقسیم می‌کند و هشدار می‌دهد که بی‌عقلی می‌تواند منجر به تحقیر و سرزنش شود.
چیست دنیا و خلق و استظهارخاکدانی پر از سگ و مردار
هوش مصنوعی: دنیا و انسان‌ها چه هستند، جز یک مکان پر از زشتی‌ها و ناپاکیها که مانند خاکی پر از سگها و مردارهاست.
بهر یک خامش این همه فریادبهر یک خاک توده این همه باد
هوش مصنوعی: به خاطر یک انسان بیصدا، این همه سر و صدا میکنیم و برای یک توده خاک، این همه وزش باد وجود دارد.
هست مهر زمانه با کینهسیر دارد میان لوزینه
هوش مصنوعی: محبت و دوستی در زمانهای که کینه و دشمنی وجود دارد، مانند سفر کردن در درختی میماند که در اواسط راه دچار مشکلات میشود.
از پی گندمی درین عالمچند باشی برهنه چون آدم
هوش مصنوعی: در این دنیا برای به دست آوردن چیزهایی ارزشمند، نباید از مشکلات و سختیها هراسی داشته باشی، حتی اگر بهظاهر به نظر بیاید که در وضعیتی ناپسند هستی.
بهر گندم تو روح رنجه مدارکادم از بهر گندمی شد خوار
هوش مصنوعی: برای به دست آوردن گندم، خودت را به زحمت نینداز، زیرا شخصی به خاطر گندم، ذلیل و خوار شده است.
در جهان بنگر از پی رازشچه کنی رنگ و بوی غمازش
هوش مصنوعی: به دقت در جهان نگاه کن و بفهم که چگونه میتوانی احساسات و نشانههای پنهان آن را درک کنی.
این جهان زان جهان نمودارستلیکن آن زنده اینت مردارست
هوش مصنوعی: این دنیا تنها نمایشی از دنیای دیگر است، اما زندگی واقعی در آن دنیا وجود دارد و این دنیا همچون مردهای است که نمیتواند زندگی را به ما بدهد.
چون یکی بحر دانش آن به شرفآخرش دُرج درّ و اوّل کف
هوش مصنوعی: در اینجا گفته میشود که دریای علم و دانش، مانند یک دریاچه عمیق است که در انتهایش گرانبهایی مانند مروارید نهفته است، در حالی که در سطح آن ممکن است چیزهای سادهتری در دسترس باشند. به عبارت دیگر، اگرچه در ابتدا ممکن است به نظر بیاید که دانش آسان و قابل دسترسی است، اما با پیشرفت و عمق بیشتر، به درک ارزشمندتری از علم و حقیقت دست مییابیم.
خانه‌ای دان شکسته زیر و زبرنقش دیوار پر درخت و سپر
هوش مصنوعی: خانه‌ای میبینم که دیوارهای آن پر از درخت و حفاظهای مختلف است و به نظر میرسد که به شدت آسیب دیده و در هم ریخته است.
نه درختیش میوه آرندهنه سپر مرگ باز دارنده
هوش مصنوعی: نه درخت میوهای دارد که به درد بخورد و نه سپر از مرگ جلوگیری می‌کند.
راز دل هر دو بر تو بنمودهتو به غفلت زهر دو نشنوده
هوش مصنوعی: هر دو نفر دل خود را به تو نشان دادهاند، ولی تو به دلیل غفلت آن را نشنیدهای.
مانده اندر غرور او شب و روزهمچو آدینه کودکان از گَوز
هوش مصنوعی: او به قدری در غرور و خودبینی غرق شده است که شب و روز به مانند کودکانی که در بازیهای خود غرق میشوند، بیخبر و بیخبر از واقعیت زندگی، در این حس و حال به سر میبرد.
صفت عُمر و مرگ و دولت و زیستزیر دورِ زمانه دانی چیست
هوش مصنوعی: میخواهی بدانی چیست که عمر و مرگ، قدرت و زندگی در زیر سلطه زمان چگونه است؟
شاهد ابله و رقیب بهشمی شیرین و میزبان ترش
هوش مصنوعی: شاهد نادان و رقیب، شیرین و خوشصحبت هستند، اما میزبان با حالت چهرهای ترش و ناراحت به نظر میرسد.
میزبان بی‌حفاظ و بی‌آزرمخوردنی جمله سرد و آبش گرم
هوش مصنوعی: میزبان بدون پرده پوشی و حیا، غذاهایش سرد هستند و نوشیدنیهایش گرم.
پس مریز ارت چرب باید دیگآب در دیگ و روغن اندر ریگ
هوش مصنوعی: برای درست کردن غذایی خوشمزه، باید از ترکیب آب و روغن استفاده کرد تا طعم بهتری بگیرد.
راز این کلبه نفس غمّازستعقل کل باز خانهٔ رازست
هوش مصنوعی: این کلبه (وجود) سرشار از راز و نکتههای پنهانی است و تنها عقل کل می‌تواند به عمق این رازها پی ببرد.
نچنی برگش ار چه با برگستپس دویدنش حسرت و مرگست
هوش مصنوعی: اگرچه برگی نمیافتد، اما دویدن و تلاش کردنش تنها حسرت و از دست رفتن را به همراه دارد.
به درِ عقل گرد تا برهیاز بلاها و زشتی و تبهی
هوش مصنوعی: به در عقل مراجعه کن تا از مشکلات، بدیها و نابسامانیها دور بمانی.
مرد را عقل به بود دستورورنه ماند چو ابلهان مغرور
هوش مصنوعی: عقل و دانش باید راهنمای انسان باشد، وگرنه او مانند افراد نادان به خود مغرور میشود.