بخش ۳۶ - در بیان آنکه جمیع آفات و آلام از خودبینی می باشد
هوش مصنوعی: این متن درباره‌ی خودی و رنج‌هایی است که ناشی از خودمحوری و خودپرستی هستند. شاعر به ما یادآوری می‌کند که دوزخی که در آن قرار داریم، در واقع ساختگی خود ماست. انسان‌ها به دلیل حسد، کبر، رقابت، و سایر عواطف منفی، دچار رنج و محنت می‌شوند و این مشکلات در واقع ناشی از خودی‌خواهی آن‌هاست.
سخن در اینجا به اینجا می‌رسد که اگر انسان‌ها از خودی و تقید به آن رها شوند، می‌توانند در آرامش و راحتی زندگی کنند. شاعر تعبیر می‌کند که آن‌هایی که از دام خود رهایی می‌یابند، از غم و رنجی که به خود وابسته است، فارغ می‌شوند و به حالتی از آرامش و شادی دست می‌یابند.
در نهایت، متن انسان را به خودآگاهی و رها شدن از «من» دعوت می‌کند تا به وجودی بالاتر و فراخ‌تر دست یابد.
دوزخی دان این خودی را ای رفیقدوزخی در وی مضیق اندر مضیق
هوش مصنوعی: رفیق، این خود را همچون دوزخی بدان؛ چرا که در او، تنگنایی در تنگنا وجود دارد.
دوزخی پرکژدم و پر اژدهادوزخی کان را نباشد انتها
هوش مصنوعی: جهنمی پر از عقرب و اژدهاست و جهنمی که انتهایی برایش وجود ندارد.
چون خودی مر کافران را شد قرینشد جهنم هم محیط کافرین
هوش مصنوعی: وقتی کسی در مسیر خودخواهی و کفر قدم میگذارد، به طور طبیعی در کنار آنان که به حقایق اعتقاد ندارند، قرار میگیرد و این مسیر او را به عذاب و جهنم نزدیکتر می‌کند.
این سخن را گر همی خواهی بیاناز نبی رو ما اصابک را بخوان
هوش مصنوعی: اگر میخواهی این مطلب را از زبان پیامبر بیان کنی، به راهبی که بخواهد کلام تو را بخواند مراجعه کن.
آری آری جمله آلام ای پسراز خودی و خودپرستیها نگر
هوش مصنوعی: بله، تمام دردها و رنجها، پسر، ناشی از خودخواهی و خودپرستی توست. به این موضوع بیشتر توجه کن.
آن یکی را رنج و اندوه از حسدتا چرا نعمت بجز من می رسد
هوش مصنوعی: چرا برخی افراد به خاطر حسادت، دچار رنج و اندوه می‌شوند، وقتی که نعمت و خوشی فقط به من می‌رسد؟
آن یکی از کبر خودبینی ملولگرچه از من برتر آمد آن فضول
هوش مصنوعی: کسی که به خاطر خودبینی و خودپسندی خسته شده است، حتی اگر از من برتر باشد، باز هم فردی بیفایده و بیاهمیت است.
آن یکی در محنت و بحث و جدالیعنی از من چون فزونی در کمال
هوش مصنوعی: یکی در رنج و جدل به من میگوید که تو در کمال و برتری از من پیشرفتهای.
آن یکی در فکر دشمن روز و شبتا چه آید بر من از آن زن جلب
هوش مصنوعی: یک نفر به طور دائم در فکر دشمن خود است و نگران این است که آن زن چه بلایی برسر او خواهد آورد.
آن یکی از جاه و منصب در المتا مباد از من شود این مایه کم
هوش مصنوعی: شخصی از مقام و موقعیت خود در الم (شاید اشاره به مکانی است) میگوید که نکند این جایگاه موجب شود تا از من کم شود یا بیفتد.
آن یکی از حرص خود در دردسرتا که این و آن ز من باشد مگر
هوش مصنوعی: شخصی به خاطر حرص و طمع خود در مشکلات و گرفتاریها افتاده است تا اینکه دیگران از او عبور کنند و او را فراموش کنند.
آن یکی در غصه ی فرزند و زنکاین مبادا کم شود یا آن ز من
هوش مصنوعی: شخصی در نگرانی و ناراحتی است بابت این که مبادا چیزی از فرزند و همسرش کم شود یا از خودش.
آن یکی با سوز و محنت شد قرینمن چرا کردم چنان گفتم چنین
هوش مصنوعی: یکی از دوستانم به خاطر درد و رنجی که تحمل کرد، به من نزدیک شد. حالا از خودم سؤال میکنم چرا چنین کار کردم و چرا چنین گفتم.
آن ز من شاد است آیا یا ملولآن مرا رد کرده یا رب یا قبول
هوش مصنوعی: آیا او از من خوشحال است یا دلگیر؟ شاید او دعای من را پذیرفته است یا آن را نادیده گرفته.
مرجعی غیر از من و من الغرضمی نیابی بهر رنجی یا مرض
هوش مصنوعی: اگر به دنبال کمکی برای دردها یا مشکلاتت هستی، غیر از خود من نمیتوانی کسی را پیدا کنی که بتواند تو را یاری دهد.
ای خودی را مصدر هر رنج دانبا دمی از بیخودی صد گنج دان
هوش مصنوعی: تو موسیقی درون خود را منشأ هر درد و رنج بدان و اگر لحظهای از خود خارج شوی، به هزاران گنج درونی دست خواهی یافت.
زین خودیها بگذرید ای دوستانتا چمنها بنگرید و بوستان
هوش مصنوعی: از علاقهها و دلبستگیهای شخصی خود فراتر روید، ای دوستان، تا زیباییهای باغ و گلزار را ببینید و احساس کنید.
ای خنک آنکس که از خود شد جداگشت فارغ از غم و رنج و عنا
هوش مصنوعی: خوشا به حال کسی که از خود جدا شده و از درد و رنج و دشواریها آزاد است.
ای خنک آن کو ز دام خود بجستدر فضای بیخودی فارغ نشست
هوش مصنوعی: خوشا به حال کسی که از دام خود رهایی یافته و در فضای سرشار از بیخیالی و آرامش نشسته است.
آری آری چون نظر می افکنیغیر امکان نیست مایی و منی
هوش مصنوعی: بله، وقتی به این موضوع نگاه میکنی، درمییابی که هیچ چیزی بیامکان نیست و به درستی ما با هم هستیم و جدایی وجود ندارد.
چیست امکان جان بابا جز عدمجز سیه رویی و فقر و هم و غم
هوش مصنوعی: زندگی انسان، جز وجود نداشته و تلخیهای آن چه چیزی میتواند باشد؟ تنها سیاهی چهره، فقر و اندوه و غم در آن وجود دارد.
آن عدم چون با قدم مربوط شدنور با ظلمت بهم مخلوط شد
هوش مصنوعی: وقتی عدم به وجود پیوند خورد، نور و تاریکی با هم آمیخته شدند.
حالتی پیدا شدش زین ارتباطروزنی گردید آن سم الخیاط
هوش مصنوعی: در اثر این ارتباط، حالتی در او به وجود آمد که مانند روزنهای برای ورود نور شد و به اوج شروع به درخشش کرد.
حالتی بالاتر از محض عدمبینهایت دور لیکن از قدم
هوش مصنوعی: حالی وجود دارد که از نبودن مطلق هم فراتر است، هرچند به شدت دور از دسترس به نظر می‌رسد، اما این حالت از یک نقطه آغاز ناشی میشود.
از عدم آمد فروتر یک دو گاماز وجود آمد ندیده غیر نام
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که قبل از وجود، چیزی به نام عدم وجود داشته است و از این عدم، وجود شکل گرفته است. در این فرایند، تنها چیزی که قابل مشاهده است، نام و شناسه وجود است و غیر از آن، هیچ چیز دیگری دیده نمیشود.
آری از وی یک نظر گر بی حجاببر وی افکندی وجود مستطاب
هوش مصنوعی: اگر نگاهی بیپرده به او بیندازی، وجودی شگفتانگیز و ارزشمند را مشاهده خواهی کرد.
رشته ی پندار خود بگسیختیآنطرفتر از عدم بگریختی
هوش مصنوعی: تو افکار و خیالات خود را قطع کردی و از آن سوی عدم، به دوری فرار کردی.
از یساوولان سلطان وجوددور باشی را اگر او می شنود
هوش مصنوعی: اگر از سلطنت و بزرگی کسی دوری، بهتر است که آن شخص را نادیده بگیری، زیرا او میتواند صدایت را بشنود و به آن اهمیت بدهد.
می شدی صد قرن پایین عدمنی حجاب الامتناع ام کنم
هوش مصنوعی: اگر به مدت صد قرن در نیکویی و وجود غرق میشدی، هیچ مانعی نمیتوانست تو را از وجود بازدارد.
دورتر از امتناع ار یافتیجایگاهی سوی آن بشتافتی
هوش مصنوعی: اگر به جایی دست پیدا کردی که هیچ چیز نمیتواند تو را از آن بازدارد، بیدرنگ بهسوی آن خواهی شتافت.
پس ز فیض ارتباطش با وجودچون قدم بنهاد در ملک شهود
هوش مصنوعی: به دنبال ارتباط با او و بهرهگیری از لطفش، هنگامی که به دنیای مشاهده قدم گذاشت.
یک نظر در طول و عرض خویش کردخویشتن را دید ژفت شیر مرد
هوش مصنوعی: او یک نگاه به خود انداخت و خود را در قامت یک شیر دلیر و نیرومند مشاهده کرد.
پهلوانی را شنیده در جهانفرض کرده خویشتن را پهلوان
هوش مصنوعی: در جهانی که میبیند، فردی به تصور خود قهرمان و پهلوان شده است، اما تنها بر اساس شنیدهها و تصوراتش.
هستی بشنیده از مام و پدرلیک او را نیست از هستی خبر
هوش مصنوعی: وجود از والدین خود شنیده، اما از حقیقت وجود چیزی نمیداند.
هستی خود را همان پنداشتهبود خود را آن وجود انگاشته
هوش مصنوعی: او وجود خود را به گونهای تصور میکرد که گویی همان هستی واقعی اوست.
آن ضریری گشت روشن دید حالآن چراغ کور کور پیره زال
هوش مصنوعی: آن نابینا به روشنی رسید و حال آن چراغی را که ضعيف و کُند شده بود، دید.