بخش ۱۹۸ - وجه سوم در بیان جبر و اختیار
هوش مصنوعی: این متن اشاره به مفهوم اختیار و توانایی انسان‌ها در انتخاب‌هایشان دارد. شاعر بیان می‌کند که قدرت واقعی و اختیار انسان تنها در امور خاصی است که بر عهده‌ی اوست و در باقی امور، جبر و قضا و قدر الهی حاکم است. تمامی جوانب زندگی، از جمله حیات و مرگ، سعادت و شقاوت، شادی و غم، از خداوند نشأت می‌گیرد و انسان نمی‌تواند از این حقیقت فرار کند. در نهایت، شاعر به اهمیت حکم و قضاوت می‌پردازد و تأکید می‌کند که صحیح‌ترین و واقعی‌ترین حکم از سوی حق و الهی است که می‌تواند زندگی را تغییر دهد.
آنچه فرمودیم در کیفیت استور در آن اختیار و قدرت است
از ره دیگر هم ای فرخنده یارهست امر بین امرین اختیار
هوش مصنوعی: از راهی دیگر هم ای دوست خوشبخت، در اینجا دستوراتی وجود دارد که بین دو گزینه انتخاب کن.
وان ره کمیت و مقدار دانکار هم کفیار و هم فقیار دان
هوش مصنوعی: درک کن که هر کار و عملی نیاز به اندازهگیری و سنجش دارد، چه در نیک و چه در بدی.
آنچه باشد مورد تکلیف تواختیار تو در آن تشریف تو
هوش مصنوعی: هر آنچه که به تو مربوط میشود و بر عهدهات است، در واقع مربوط به انتخاب و تصمیمگیری خود توست.
خواه حکم شرع و خواهی کمّ و صَنعاندر آنها نیست جبر و دفع و منع
هوش مصنوعی: اگر خواسته باشی که بر اساس قوانین الهی عمل کنی، بدان که در این قوانین نه جبری وجود دارد و نه مانعی برای آزادی انتخاب.
وآنچه جز این جمله دست دیگری‌ستاختیاری بندگان را نیست نیست
هوش مصنوعی: هیچ چیز دیگری جز این عبارت، که در واقع تا حدی به اختیار انسان‌ها مربوط میشود، وجود ندارد. انسان‌ها قدرتی بر غیر از این ندارند.
هم حیات از او بود هم مرگ ازوبینوایی زو نوا و برگ ازو
هوش مصنوعی: حیات و مرگ هر دو از او نشأت میگیرند، و همچنین فقر و نوا و برکات نیز به او مربوط هستند.
درد از او باشد و درمان ازوهم علاج سینهٔ سوزان ازو
هوش مصنوعی: درد از او سرچشمه می‌گیرد و همچنین درمان نیز از همان جاست. راه حل برای سینهای که پر از سوزش است نیز از اوست.
عزت از او ذلت و خواری ازوصحت از او رنج و بیماری ازو
هوش مصنوعی: عزت و سرافرازی از اوست و ذلت و خواری نیز از او سرچشمه می‌گیرد. سلامتی و تندرستی تنها از اوست و رنج و درد نیز به دست اوست.
غصه از او غم ازو شادی ازوهم خرابی زو و آبادی ازو
هوش مصنوعی: غم و اندوه از اوست، خوشحالی و شادابی هم از او سرچشمه می‌گیرد، و هم ویرانی و هم آبادانی به او بستگی دارد.
محنت از او رنج ازو راحت ازوفقر ازو و گنج ازو ذلت ازو
هوش مصنوعی: همه سختیها و رنجها از او هستند، آرامش نیز از او ناشی میشود. فقر و ثروت، عزت و ذلت نیز به او مربوط میشود.
سوز از او باشد و ماتم ازوتو ازو و من از او عالم ازو
هوش مصنوعی: نفس او باعث درد و غم است، تو از او هستی و من هم از او، جهان نیز از او نشأت می‌گیرد.
تخت از او و تاج از او و سر از اوستجان فدای آنکه سرتاسر از اوست
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که هر چیزی که در این دنیا داریم، مانند تخت و تاج، از او نشأت گرفته است. در حقیقت، زندگی و وجود ما هم به او وابسته است. اوست که همه چیز را شکل میدهد و ما به خاطر او وجود داریم.
می‌نجنبد ذره‌ای بی امر اوجملگی مرهون لطف و قهر او
هوش مصنوعی: هیچ موجودی بدون اراده و فرمان او حرکتی نمیکند و همه به نوعی وابسته به رحمت و قدرت او هستند.
گوش ازو دندان ازو لیک ای عموگوش را دندان گرفتن نیست ازو
هوش مصنوعی: این عبارت به این معناست که انسان‌ها ممکن است از یک منبع یا فرد خاصی تاثیر بپذیرند، ولی در نهایت نمیتوانند ویژگی یا قدرت آن منبع را کاملاً در خودشان داشته باشند. به عبارت دیگر، اگرچه از کسی چیزهایی یاد میگیرند یا متاثر میشوند، ولی خصوصیات خاص او را نمیتوانند به دست آورند.
نیک بنگر قاضیا این کار نیستاینهمه تأخیرت اندر حکم چیست
هوش مصنوعی: خوب به قضیه نگاه کن، قاضی. این کار نیست که این همه تأخیر در صدور حکم داشته باشی.
آدمی را حکم تو زنده کندزنده را جاوید پاینده کند
هوش مصنوعی: انسان را اراده و فرمان تو به زندگی وادار می‌کند و کسی را که زنده است، به ماندگاری ابدی برساند.
حکم تو از حکم حق دارد سبقزنده سازد مردگان را حکم حق
هوش مصنوعی: فرمان تو برتر و پیشیگیرنده از فرمان الهی است و می‌تواند مردگان را دوباره زنده کند، در حالی که فرمان الهی تنها به حیات بخشی می‌پردازد.