بخش ۳ - مناظره با نی
هوش مصنوعی: شاعر در این شعر به درد و رنج زندگی و تحولات آن می‌پردازد. او ابتدا از حال زرد و بی‌رمق خود می‌گوید و از رفیقش می‌پرسد که چرا همچون او رنجیده است. او خاطراتی از گذشته را به یاد می‌آورد که در آن زمان دلش از غم خالی بود و زندگی به او آرامش می‌داد. اما ناگهان قضا و قدر موجب تغییرات ناخواسته‌ای می‌شود و دوستانش دشمنانش می‌شوند.
شاعر با تأمل در اینکه زندگی و سرنوشت با انسان چه می‌کند، به یاد می‌آورد که آنگاه که خوشحال و مغرور بوده، به ناگاه زندگی سختی به او تحمیل کرده است. او از تجربه‌های تلخ خود می‌آموزد که هر چه در زندگی می‌زداید، چیزهایی نیز به انسان بازمی‌گردد و این یک چرخه طبیعی است.
در پایان، شاعر به آرامش و بی‌خیالی در برابر مشکلات زندگی می‌رسد و معتقد است که هیچ چیز ثابت نیست و انسان باید با هر کمال و نقصی که در زندگی دارد، کنار بیاید. او خود را مانند شمعی می‌بیند که باید ادامه دهد و از متعلقات دنیا نگران نباشد.
شبی بود در سر مرا ذوق میمذاق می‌ام کرد دمساز نی
هوش مصنوعی: شبی حال و هوای خاصی داشتم که باعث شد یک احساس دلپذیر و فرح و شوق در من به وجود آید. این احساس با دمساز من، که باعث آرامش و نزدیکی میشد، همراه بود.
به‌او گفتم ای همدم اهل دردچرا همچو من گشته‌ای زار و زرد؟
هوش مصنوعی: به او گفتم، ای همنشین افرادی که دچار درد و رنج هستند، چرا مانند من بیمار و ناتوان به نظر میرسی؟
بگو وجه زردی رخسار چیست؟ترا موجب ناله زار چیست؟
هوش مصنوعی: بپرسید که چرا رنگ صورتت زرد شده است؟ چه چیزی باعث شده که اینقدر ناله و اندوه کنی؟
مرا محرم راز خود ساخت نیز راز نهان پرده انداخت نی
هوش مصنوعی: مرا از رازهای خود آگاه کرد و پرده از اسرار نهانی برداشت.
که من پیش ازین در فضای عدمدلی داشتم خالی از قید غم
هوش مصنوعی: قبل از این، در فضایی که وجود نداشت، دل من خالی از تمام غصهها و ناراحتیها بود.
بر آسایش من قضا رشک بردبه‌دست بلای حوادث سپرد
هوش مصنوعی: سرنوشت به راحتی و آرامش من حسادت کرد و مرا به دستان حوادث و مشکلات سپرد.
که از باد شد جنبش خلقتمبه آتش، گهی گرم شد الفتم
نی هنگامی که در نیزار است و رشد می‌کند در باد و نسیم میجنبد و از آتش برای راستکردن نیهای خمیده و دیگر مراحل ساخت «ساز نی» استفاده می‌شود.
که از خاک نشو و نما یافتمکه از آب ذوق و صفا یافتم
هوش مصنوعی: من از خاک روییدهام و زندگیام را از آب و خنکی به دست آوردهام.
بر افراختم رایت سرکشیبه سر‌سبزی و خرمی و خوشی
هوش مصنوعی: من پرچم سرکشی را بر افراشتهام، به نشانه شادی و سر‌سبزی و خوشی.
چو ممسک گره‌ها زدم بر دَرَمچو تجار بستم قصب‌ها به‌هم
هوش مصنوعی: وقتی که دست به کار شدم و درها را محکم بستم، مانند بازرگانانی که کالاهایشان را به هم متصل میکنند.
مرا کرد مغرور برگ و نواشدم غافل از حادثات قضا
هوش مصنوعی: من به خاطر زیبایی و آواز پرندگان مغرور شدم و از حوادث ناگواری که در انتظارم بود، غافل ماندم.
به‌ناگه قضا چشم زخمی رساندزمانه به‌آن مهربانی نماند
هوش مصنوعی: یکدفعه تقدیر و سرنوشت ضربهای به کسی زد که دیگر از او مهربانی باقی نماند.
محبانم اعدای جانم شدندهمه دوستان دشمنانم شدند
هوش مصنوعی: دوستانم که محبت داشتند، حالا به دشمنانم تبدیل شدهاند و جانم را تهدید میکنند.
نسیمی که بر پیکرم محله بستمخالف وزید و قدم را شکست
هوش مصنوعی: نسیمی که به بدنم برخورد کرد و باعث شد قدمهایم سست شوند، از سمت مخالف وزیدن گرفت.
ز من آب، دامان الفت کشیدز آتش مرا صد مضرت رسید
هوش مصنوعی: از من آب خواست و محبتش باعث شد که آتش درون من شعلهور شود و دردهای زیادی به من تحمیل کند.
ز دل، خاک بربود آرام منکه «ای رفتنی باز ده وام من!»
هوش مصنوعی: از دل من آرامش را ربودند، گویا که در دل تنگم فریاد میزنم: "بازگردان وام من!"
دلم زین الم‌ها پر از درد شدبدین گونه رخساره‌ام زرد شد
هوش مصنوعی: دل من از این مشکلات و دردها پر شده و به همین خاطر چهرهام رنگ باخته و زرد شده است.
ولی دوش دیدم درین بوستانعجب رمزی از تاک و از باغبان
هوش مصنوعی: دیروز در این باغ دیدم که راز عجیبی از تاک و باغبان وجود دارد.
ز تاکی که بگرفت دهقان شرابهمان‌دم باو در عوض داد آب
هوش مصنوعی: دهقان از موهایی که برداشت کرد، فوری به جایش آب داد.
همان تاک کز باغبان آب خوردبه‌او در عوض شهد شیرین سپرد
هوش مصنوعی: تاکی که از باغبان آب میگرفت، بهجایش عسل شیرین را به او میبخشید.
کس از انقلاب حوادث نرستفلک هر‌چه باشد به‌هر کس که هست
هوش مصنوعی: هیچکس از تغییرات و دگرگونیهای دنیا در امان نیست؛ چون هر آنچه در دنیا وجود دارد، به هر کسی که تعلق دارد، میتواند بر او تاثیر بگذارد.
اگر می‌ستاند دگر می‌دهددگر می‌ستاند اگر می‌دهد
هوش مصنوعی: اگر چیزی از دست میرود، در عوض چیز دیگری به دست میآید و این چرخه ادامه دارد.
چو وام همه می‌شود مسترددر ایام رسم است داد و ستد
هوش مصنوعی: زمانی که وامها به طور کامل بازپرداخت می‌شوند، در روزگار پذیرفته شده است که مبادله و تجارت انجام شود.
برانم که هنگام عرض نیازدهند آنچه از من ستانند باز
هوش مصنوعی: من میخواهم در زمانی که به من نیاز دارند، چیزی را که از من خواستهاند، پس بدهم.
سرودی که در هر محل می‌کشمبه‌شکرانه این امل می‌کشم
هوش مصنوعی: هر جایی که میروم، به خاطر این آرزو و امیدی که دارم، آهنگی را با شادی و سپاس سر میدهم.
وگر رو نماید خلاف قیاساز آن نیز چندان ندارم هراس
هوش مصنوعی: اگر چیزی برخلاف تصور و پیشبینیام ظاهر شود، از آن نیز در دل نگرانی ندارم.
من از آتش و آب و خاک و هواگرفتم دو سه روز برگ و نوا
هوش مصنوعی: من از عناصر طبیعی مانند آتش و آب و خاک و هوا، به مدت چند روز چیزی شبیه به برگ و نوای موسیقی به دست آوردهام.
ز من هر یکی دادهٔ خود ربودهمان ماند با من که در اصل بود
هوش مصنوعی: هر چیزی که من از خودم به دیگران دادم، همان چیزی که در ابتدا با من بود، باقی مانده است.
ز فوت علایق چرا غم خورم؟چه آورده بودم که با خود برم؟
هوش مصنوعی: چرا باید از دست دادن علاقهها ناراحت باشم؟ چه چیزی را با خودم آوردهام که بخواهم آن را ببرم؟
مغنی ببین اقتضای زمانبه نی باد ده وز نی آتش ستان
هوش مصنوعی: خواننده موسیقی، به تأثیر زمان توجه کن و همچون نی، برای آزاد کردن آواز بدمید و از نی، شعلهای برافروزید.
چو خاشاکم اول به‌آتش بسوزوزان پس چو شمعم روان بر فروز
هوش مصنوعی: من مانند کاهی هستم که ابتدا به آتش میسوزم و سپس مانند شمعی نورانی و درخشان میشوم.
به کار فضولی میفکن گرهقراری کزو برده‌ای باز‌ده
هوش مصنوعی: در کار دیگران دخالت نکن و دست از کارهایی که به آنها مربوط نیست بردار، زیرا ممکن است به مشکلی بر بخوری که خودت را در آن گرفتار کنی.
خوش آن رند بی‌قید رسوای مستکه وقف ره می‌کند هر چه هست
هوش مصنوعی: شخصی که به اصول و قید و بندها پایبند نیست و در مستی و شیدایی زندگی می‌کند، بسیار دوستداشتنی است. او با تمام وجود خود را وقف راه و مسیر زندگی می‌کند و هیچ چیزی از او کم نمیکند.
ز غوغای داد و ستد وا رهدنه چیزی ستاند، نه چیزی دهد
هوش مصنوعی: در میان هیاهوی خرید و فروش، نه کسی چیزی میگیرد و نه کسی چیزی می‌دهد.