شمارهٔ ۱۰۷ - از یکی اکابر رنجیده بود حسب حال خود و نکوهش او گوید
هوش مصنوعی: این متن به نقد و بررسی انسانیت و ویژگی‌های ظاهری و باطنی افراد می‌پردازد. شاعر به این نکته اشاره می‌کند که انسان‌ها نباید تنها به شکل و ظاهر خود بسنده کنند، زیرا این ویژگی‌ها مرتبط با روح حیوانی هستند و نه انسانی. او با انتقاد از کسانی که به نطق و سخن خوش ظاهر اهمیت می‌دهند، می‌گوید که این موارد تنها نگاهی سطحی به وجود انسان است و عمق واقعی او در روح و اندیشه‌اش نهفته است.
شاعر همچنین به تفکیک میان انسان‌ها از نظر روحی و عقل اشاره می‌کند و می‌گوید که برخی افراد زندگی حیوانی دارند و برخی دیگر از نعمت‌های انسانی و الهی برخوردارند. او از ظلم و بی‌عدالتی صحبت می‌کند و به فرد ظالم نسبت به مسلمانان هشدار می‌دهد که عواقب اعمالش در پیشگاه خداوند بر او خواهد گشت. در نهایت، متن به اهمیت اخلاق و روح انسانی تأکید داشته و به نقد شرایط ناعادلانه موجود می‌پردازد.
ز مردمان مشمر خویش را به هیات و شکلکه مردمی نه همین هیکل هیولا نیست
هوش مصنوعی: از دیگران خود را به خاطر ظاهر و شکل ظاهری جدا نکن؛ چرا که انسانیت فقط به این ظاهر هیولایی محدود نمیشود.
به حسن ظاهر و باطن مسلمت نکنندکه این دو هم ز صفتهای روح حیوانیست
هوش مصنوعی: به زیباییهای ظاهری و باطنی خود بسنده نکنید، چرا که این دو نیز یکی از ویژگی‌های روح حیوانی است.
وگر تو گویی نطقست مر مرا گویمکه این حدیث هم از احمقی و کم‌دانیست
هوش مصنوعی: اگر تو بگویی که من در حال صحبت کردن هستم، من به تو میگویم که این حرف نیز از ناپختگی و نادانی کسی است.
اگر به نطق همی حرف و صوت را خواهیزنخ مزن نه قیاسیست این نه برهانیست
هوش مصنوعی: اگر میخواهی در مورد صدای کلام و سخن صحبت کنی، نباید از استدلال و قیاس استفاده کنی، زیرا این موضوع فقط به احساسات و برداشتها مربوط میشود و نیاز به دلیل و منطق ندارد.
که این نتیجهٔ جانست و آن دو قرع هواهوا مجسم و جان نز جهان جسمانیست
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که نتیجهٔ زندگی و روح انسان به گونهای است که از دنیای مادی و جسمانی جدا شده و در واقع، دو رویداد یا احساس که ناشی از هوا و هوس هستند، تجسم مییابند. به عبارت دیگر، این احساسات و تمایلات نمیتوانند به تنهایی حقیقت وجود انسان را نشان دهند، بلکه عمق و معنای واقعی در وجود روح و جان او قرار دارد.
برابری چه کنی با کسی که در ملکشامیر شهر تو در آرزوی سگبانیست
هوش مصنوعی: چگونه میتوانی با کسی همسطح شوی که در سرزمین خود حاکم بر آن است و تو فقط در آرزوی خدمت به اویی؟
به شغل دیوان بر من تکبرت نرسدکه دیوی ارچه ترا صد مثال دیوانیست
هوش مصنوعی: من به خاطر مقام و شغل دیوانی تو حسادت نمیکنم، چرا که اگر تو را با هزاران مثال هم مقایسه کنند، باز هم مثل یک دیو خواهی بود.
ترا اگر عملی داد روزگار چه شدمرا به جای عمل علمهای یونانیست
هوش مصنوعی: اگر روزگار به تو عملی بدهد، پس چه سودی دارد که من به جای عمل، فقط به علمهای یونانی تکیه کنم؟
به شهوتی که براندی همی چه پنداریکه در وجود همان لذتست و آسانیست
هوش مصنوعی: شاید فکر کنی که لذت و راحتی تنها در عشقی که به آن تمایل داری وجود دارد، اما باید توجه کنی که این احساسات ممکن است فقط یک جنبه از واقعیت باشند.
به روح من نشوی زنده تات ننمایمکه از چه نوع مرا عیشهای روحانیست
هوش مصنوعی: روح من را زنده نکن، زیرا نمیتوانم نشان دهم که چه نوع لذتهای روحانی را تجربه میکنم.
وگر تو گویی عیش من و تو هر دو یکیستغلط کنی که مرا عقلی و ترا نانیست
هوش مصنوعی: اگر بگویی خوشی من و تو یکی است، اشتباه میکنی، چرا که من عقل دارم و تو حتی قوت لایمت را هم نداری.
ترا به روح بهیمیست زندگی و مرابه فیض علت اولی و نفس انسانیست
هوش مصنوعی: تو به روح حیوانی زندگی میکنی و من به برکت وجود اولین علت و نفس انسانی.
بدین دلیل که گفتم یقین شدت باریکه ملک و ملک مرا باقی و ترا فانیست
هوش مصنوعی: به این دلیل که گفتم مطمئن هستم بار سنگینی که بر دوش من و توست، برای ملک و حکومت من پایدار است و برای تو زودگذر و فانی خواهد بود.
بدین شرف که تو داری و این کرم که تراستچه جای این‌همه مادر غری و کشخانیست
هوش مصنوعی: با این مقام و عظمت که تو داری و این مهربانی که در حق تو است، چه نیازی به این همه خودستایی و نشان دادن خود هست؟
گذشت ظلم تو ز اندازه بر مسلمانانز کردگار بترس این چه نامسلمانیست
هوش مصنوعی: ستم تو از حد فراتر رفته و به مسلمانان آسیب رسانده است. از خدا بترس، زیرا این رفتار تو نشاندهنده بیدینی است.
خدای شر تو از روی خلق دور کنادکه با وجود تو روی جهان به ویرانیست
هوش مصنوعی: خداوند بدیها و شرها را از میان مردم دور کند، زیرا وجود تو باعث ویرانی و نابودی این دنیا شده است.