شمارهٔ ۳۴۹ - در بیان هنرهای خود و جهل ابناء عصر
هوش مصنوعی: این شعر به بیان استعدادها و توانایی‌های شاعر در عرصه‌های مختلف علمی و هنری می‌پردازد. شاعر تأکید می‌کند که فقط در عرصه شعر و غزل با مهارت نیست، بلکه در زمینه‌های منطق، موسیقی، هیأت و ریاضی نیز دانش دارد. او به وجود مشکلات ریاضی اشاره می‌کند که به تنهایی توانسته آن‌ها را حل کند و از آگاهی خود نسبت به علوم طبیعی سخن می‌گوید.
شاعر همچنین به تسلط خود در علم نجوم اشاره می‌کند و بیان می‌کند که در گفتگو با بزرگان و فرودستان همواره مفید بوده است. او حسرتی از نقص‌ها و غم‌های زندگی دارد، اما در عین حال به خود می‌بالد که شاعر و هنرمند است.
شاعر در نهایت با بیان شکرگزاری از خداوند و اشاره به هدف آفرینش خود، بر ارزش وجودی‌اش تأکید می‌کند و خود را وابسته به اصل و نسبش می‌داند. این شعر به نوعی بیانگر تلاش شاعر برای ایستادگی در برابر معضلات زندگی و حفظ هویت هنری و علمی‌اش است.
گرچه دربستم در مدح و غزل یکبارگیظن مبر کز نظم الفاظ و معانی قاصرم
هوش مصنوعی: اگرچه یکباره در شعر و مدح خود را محدود کردهام، اما گمان نکن که در استفاده از واژهها و مفاهیم ناتوانم.
بلکه در هر نوع کز اقران من داند کسیخواه جزوی گیر آن را خواه کلی قادرم
هوش مصنوعی: هیچ کس جز دوستان من نمیداند که من در هر نوعی توانایی دارم، خواه آن را به صورت جزئی بگیرند و یا کلی.
منطق و موسیقی و هیات بدانم اندکیراستی باید بگویم با نصیب وافرم
هوش مصنوعی: من به اندکی از علم منطق، موسیقی و علم هیأت آگاه هستم، و باید بگویم که قسمت خوبی از دانش را دارا هستم.
وز الهی آنچه تصدیقش کند عقل صریحگر تو تصدیقش کنی بر شرح و بسطش ماهرم
هوش مصنوعی: اگر عقل روشن چیزی را تایید کند، از جانب خداست. اگر تو هم آن را بپذیری، من در توضیح و گسترش آن ماهر هستم.
وز ریاضی مشکلی چندم به خلوت حل شده استواندر آن جز واهب از توفیق کس نه یاورم
هوش مصنوعی: در سکوت و آرامش، چندین مسئله ریاضی حل شده است و در این مشکلات، تنها کسی که به من کمک کرده، خودت هستی؛ هیچ کس دیگری مرا در این راه یاری نکرده است.
وز طبیعی رمز چند ار چند بی‌تشویر نیستکشف دانم کرد اگر حاسد نباشد ناظرم
هوش مصنوعی: اگرچه طبیعت به رمز و رازهای فراوان پنهان است، من میتوانم آن‌ها را بیتهمت و حسد، با در نظر گرفتن نگاهی خالص ببینم.
نیستم بیگانه از اعمال و احکام نجومدر بیان او به غایت اوستاد و ماهرم
هوش مصنوعی: من با قوانین و ویژگیهای نجوم آشنا هستم و در این زمینه به بهترین شکل ممکن خبره و ماهر هستم.
چون ز لقمان و فلاطون نیستم کم در حکمور همی باور نداری رنجه شو من حاضرم
هوش مصنوعی: من نه از لحاظ حکمت و آگاهی به گرد پای لقمان و افلاطون میرسم و نه از این بابت خود را بزرگ میدانم. اگر به حرفهایم ایمان نداری و فکر میکنی که کماطلاعم، به خودت زحمت بده و در این زمینه بیشتر تحقیق کن؛ من آمادهام تا اوضاع را روشن سازم.
با بزرگان مستفیدم با فرودستان مفیدعالم تحصیل را هم وارد و هم صادرم
هوش مصنوعی: من از بزرگان بهرهمند میشوم و با افراد پایینتر هم مفید هستم. در واقع، در دنیای علم، هم دریافتکننده هستم و هم ارائهدهنده.
غصه ها دارم ز نقصان از همه نوعی ولیکزین یکی آوخ که نزدیک تو مردی شاعرم
هوش مصنوعی: من غصه های زیادی از نوع های مختلف دارم، اما ای کاش فقط یک غم داشتم و آن این است که نزدیک تو، شاعر نیستم.
این همه بگذار با شعر مجرد آمدمچون سنایی هستم آخر گرنه همچون صابرم
هوش مصنوعی: من برای بیان احساسات و اندیشههایم به شعر روی آوردهام و همینطور که سنایی شاعر معنوی است، من نیز در این راه قدم گذاشتهام. در غیر این صورت، مثل صابر، سرخم میکردم و سکوت میکردم.
هریکی آخر از ایشان بی‌کفافی نیستنداین منم کز مفلسی چون روز روشن ظاهرم
هوش مصنوعی: هر یکی از آن‌ها کمبودهایی دارند، اما من هستم که با وضع ناچیزم همچون روز روشن، در حالتی واضح و آشکار قرار دارم.
خود هنر در عهد ما عیب است اگرنه این سخنمی‌کند برهان که من شاعر نیم بل ساحرم
هوش مصنوعی: در زمانهی ما، هنر خود نقصی دارد؛ چرا که اگر واقعاً هنری وجود داشت، نمیتوانست چنین قوی از وجودم و تواناییهایم صحبت کند. من شاعر نیستم، بلکه ساحر و جادوگر کلماتم.
خاطرم در ستر دیوان دختران دارد چو حورزهره‌شان پرورده در آغوش طبع زاهرم
هوش مصنوعی: ذهن من پر از یاد دختران جوانی است که همچون حوریها زیبایی دارند و در دلم پرورش یافتهاند.
گر ز یک خاطب یکی را روز تزویج و قبولبرتر از احسنت کابین یافتستم کافرم
هوش مصنوعی: اگر از میان تمام خاطراتم، در روز عروسی و پذیرفتن، کسی را بهتر از احسنت پیدا کنم، بیگمان کافر هستم.
در چنین قحط مروت با چنین آزادگانوای من گر نان خورندی دختران خاطرم
هوش مصنوعی: در این زمان که مهربانی کم شده و آزادگان واقعی نادرند، من نگران هستم که اگر کسی در این شرایط به دختران آسیب برساند، چه خواهد شد.
اینکه می‌گویم شکایت نیست شرح حالتستشکر یزدان را که اندر هرچه هستم شاکرم
هوش مصنوعی: من هرگز از زندگی شکایت نمیکنم و فقط وضعیت خود را توضیح میدهم؛ چرا که همیشه شکرگزار خدای بزرگ هستم و بابت هر چیزی که دارم، سپاسگزارم.
در غرض از آفرینش غایتم بس اولمگرچه در سلک وجود از روی صورت آخرم
هوش مصنوعی: من از ابتدا هدفی را دنبال میکنم، گرچه از نظر ظاهری در پایان هستم.
قدر من صاحب قوام‌الدین حسن داند از آنکصدر او را یادگار از ناصرالدین طاهرم
هوش مصنوعی: منزلت و ارزش من را کسی درک می‌کند که به قوام‌الدین حسن توجه داشته باشد، زیرا او یادگاری از ناصرالدین طاهر را در صدر خود دارد.