بخش ۳۸ - در منع تبختر و طیش
هوش مصنوعی: این شعر نصایح اخلاقی به یک پسر است که او را به نرمش و احتیاط در رفتارش دعوت می‌کند. شاعر هشدار می‌دهد که نباید به شادی‌های زودگذر و بی‌سرپرستی دلبسته شود و باید به درستی زندگی کند، زیرا زمان زندگی هر انسان محدود است. همچنین، او را از سبکی سر و بی‌احتیاطی بر حذر می‌دارد و تأکید می‌کند که باید به عقل و دوراندیشی اهمیت بدهد.
شاعر می‌گوید باید به خاطر داشته باشی که در نهایت همه در برابر قضای الهی قرار می‌گیرند و نباید به ظاهر امور بپردازند. او به تواضع و سادگی در رفتار تأکید می‌کند و از اسراف و دوری از مسئولیت‌های اجتماعی می‌نویسد.
در نهایت، بیان می‌شود که خشم و شهوت دو عامل خطرناک در زندگی هستند که اگر کنترل نشوند، می‌توانند به هلاکت انسان منجر شوند. بنابراین، انسان باید خود را از این دو دور نگه دارد و به حکمت و خرد توجه کند تا بتواند زندگی معناداری داشته باشد.
نرم باش، ای پسر، به رفتن، نرمتا نگردد دلت به رفتن گرم
هوش مصنوعی: با آرامش و ملایمت به راهت ادامه بده، پسر، تا دل تو به رفتن عادت نکند و از آن جدا نشود.
این صفتهای لاابالی چیست؟تو چه دانی که چند خواهی زیست؟
هوش مصنوعی: این ویژگیهای بیمبالاتی چیست؟ تو نمیدانی که چه مدت دیگر زنده خواهی ماند؟
گفته‌ای: از جهان چو میگذریمخود بیا تا غم جهان نخوریم
هوش مصنوعی: تو گفته‌ای وقتی از این دنیا عبور میکنیم، بیایید تا دیگر به غمهای این دنیا فکر نکنیم.
گر نمانی نه در شمار شویور بمانی نه کم وقار شوی
هوش مصنوعی: اگر در جمع نباشی، دیگر به حساب نخواهی آمد، و اگر هم در جمع بمانی، کماحترام میشوی.
چه ضرورت به ترک تازیدن؟پیش شمشیر مرگ بازیدن؟
هوش مصنوعی: چه نیازی به فرار از زندگی است؟ وقتی که با شمشیر مرگ روبرو هستیم، چرا باید بیتفاوت بود؟
گوش بر قول ناخلف کردن؟مال و اوقات خود تلف کردن؟
هوش مصنوعی: آیا فریب وعدههای ناپسند را میپذیری؟ آیا دارایی و زمان خود را ضایع میکنی؟
کوش تا خویش را نیاراییکه نمانی اگر بکار آیی
هوش مصنوعی: تلاش کن تا آراسته و زیبا نباشی، زیرا اگر به کار آمدی، دیگر نمیتوانی بمانید.
در تو چون روزگار چشم کندچون تواند دلت که خشم کند؟
هوش مصنوعی: وقتی روزگار به تو نگاه کند، دل تو چگونه میتواند به خشم بیاید؟
شاید ار حال خود بگردانیتا مگر چشم بد بگردانی
هوش مصنوعی: شاید اگر وضع و حال خود را تغییر دهی، این امکان وجود داشته باشد که از چشم زخم دور بمانی.
باد سر خاکسار خواهدبودباده خور خاک خوار خواهد بود
هوش مصنوعی: با وزش باد بر روی خاکساری که humble است، بادهای به یاد کسانی که زیر خاک هستند، مصرف خواهد شد. بادهای که نشاندهنده عشق و احترام به آنهاست، به خاکی که آدمها را در بر میگیرد، تعلق خواهد داشت.
نفس اگر شوخ شد، خلافش کنتیغ جهلست در غلافش کن
هوش مصنوعی: اگر نفس به شور و شوق و خلافکاری تحریک شد، باید با آن مخالفت کنی و آن را در کنترل خود درآوری، زیرا این نفس همانند شمشیری است که در غلاف پنهان شده و ممکن است خطرساز باشد.
نه شب عیش و باده خوردن تستکه آبروی جهان به گردن تست
هوش مصنوعی: این جمله می‌گوید که نوشیدن شادمانی و خوشگذرانی در شب به تو مربوط نیست، بلکه این تویی که مسئولیت آبرو و اعتبار دنیا را بر دوش داری.
دوستی زین عمل به باد شوددشمن خود مهل، که شاد شود
هوش مصنوعی: اگر دوستی به دلیل اعمال نادرست به مخالفت با شما بپردازد، به او فرصت بدهید تا خوشحال شود و از این دشمنی دوری کنید.
بر سبک‌سر نشاید ایمن بودکه سبک‌سر به سر در آید زود
هوش مصنوعی: کسی که بیملاحظه و بیفکر عمل می‌کند، نباید انتظار داشته باشد که در مشکلات جان سالم به در ببرد، زیرا او به سرعت دچار دردسر خواهد شد.
کم شنیدم که مرد آهستهگردد از خوی خویشتن خسته
هوش مصنوعی: من کمتر دیدهام که کسی به آرامی از خود و خویش خسته شود.
نیست در شهرسست فرهنگیهیچ عیبی بتر ز بی‌سنگی
هوش مصنوعی: در این شهر، نبود فرهنگ و دانش هیچ عیب و نقصی بدتر از نداشتن سنگ نیست.
در هنر بس پدر که داد دهدپسری شپ شپش به باد دهد
هوش مصنوعی: در هنر، پدران زیادی هستند که فرزندانشان را تربیت میکنند، اما ممکن است برخی از این فرزندان با کمتوجهی، استعدادهای خود را به هدر بدهند.
ای که رویت به قربت شاهستچه روی کابگینه در راهست؟
هوش مصنوعی: ای آنکه چهرهات مانند شاهان است، آیا زیباییات مانند زیبایی آتش در راه است؟
میروی، نرم تر بنه گامتتا مبادا که بشکنی جامت
هوش مصنوعی: وقتی به جایی میروی، با احتیاط و آرامتر گام بردار تا مبادا چیزی که در دستانت است، بشکند.
حیف! عیشی چنین به دست آوردپس به طیشی درو شکست آورد
هوش مصنوعی: افسوس! چه خوشیای که به دست آمده، اما در آن شادی، نارضایتی و شکست هم وجود دارد.
گر بترسی ز پادشاه خموشدر مراعات سر شاهی کوش
هوش مصنوعی: اگر از پادشاه بترسی، بیصدا باش و در حفظ مقام سلطنت تلاش کن.
شاه خاموش با تو در سازدسر شاهی سرت بیندازد
هوش مصنوعی: پادشاه ساکت کاری می‌کند که تو در مقام سلطنت مغرور شوی و سرت را به زمین بیندازی.
گر نه دین قاید امارت تستبس خرابی که در عمارت تست
هوش مصنوعی: اگر دین و فرمانبرداری تو رهبری جامعه را در دست نداشت، ویرانیهایی که در ساختار و نظم زندگی وجود دارد، چه مقدار خواهد بود؟
خود نمایی به اسب و جامه مکنگوش بر اهل سوق و عامه مکن
هوش مصنوعی: به خودتان نبالید و برای ظاهر خود اهمیت ندهید. به حرفهای مردم و جامعه اهمیت ندهید.
راست گردان ز بهر نام بلندسیرتی خاص گیر عام پسند
هوش مصنوعی: برای دستیابی به نام و شهرتی بلند، واقعیات را به درستی بیان کن و ویژگیهای خاصی را ارائه بده که همگان بتوانند آن را بپسندند.
چند جویی برین و آن پیشی؟نه کز ابنای جنس خود بیشی؟
هوش مصنوعی: چقدر به دنبال مقام و جایگاه دیگران هستی؟ آیا نمیدانی که از نوع خودت، بزرگتر و باارزشتر از آنها وجود ندارد؟
تو نبودی پدیدت آوردندپس به گفت و شنیدت آوردند
هوش مصنوعی: تو که نبودتی، وجودت را به وجود آوردند، و سپس از طریق گفتوگو و شنیدار تو را شناختند.
باز فانی شوی به آخر کاربه سگان باز دار این مردار
هوش مصنوعی: در پایان دوباره به دنیا باز میگردی و مانند سگان، زندگیات را بر سر بیارزشها هدر میدهی.
در میان دو نیست هستی توغایت غفلتست مستی تو
هوش مصنوعی: تو در میان عدم و وجود به خواب غفلت فرو رفتهای و حالت شبیه به مستی است.
چه نهی در میان این دو فنابر خود و دوش خویش رنج و عنا؟
هوش مصنوعی: چرا در این دنیا که از بین رفتنی است، بار و رنجهایی را به دوش خود بگذارم؟
هر که بالاترست منزل اوبه تواضع رغوب‌تر دل او
هوش مصنوعی: هر کسی که مقام و منزلت بالاتری دارد، به خاطر تواضع بیشتری که دارد، دلش به شما نزدیکتر است.
همه را روی در تو و تو به خوابچه دهی پیش کردگار جواب؟
هوش مصنوعی: همه چیز به تو وابسته است، اما تو در خواب غفلت به چه چیزی پاسخ خواهی داد پیش خداوند؟
قرب سلطان مبارک آنکس راستکه کند کار مستمندی راست
هوش مصنوعی: خوشا به حال کسی که در خدمت سلطانی باشد که به کارهای نیازمندان رسیدگی کند.
خوش بباید بر آن امیر گریستکه به تدبیر روستایی زیست
هوش مصنوعی: باید بر چنین امیری که با تدبیر و تدبیر زندگی روستایی سپری می‌کند، غمگین بود.
روستایی کند کفایت و صرفتو مگر سازی از خراجش طرف
هوش مصنوعی: اگر کشاورز بتواند نیازهای خود را تأمین کند و زحماتش را جبران کند، به جز در صورتی که مالیاتش از او بیشتر باشد، میتواند از سختیها برهد و زندگیاش را سامان دهد.
وانگهی خویش را امین دانیآه اگر مردمی چنین دانی!
هوش مصنوعی: در اینجا گفته می‌شود که اگر خود را انسان امینی تصور میکنی، وای بر تو اگر حقیقت این گونه باشد. به عبارتی، باید در مورد خودمان توجه بیشتری داشته باشیم و خود را به دقت ارزیابی کنیم.
مکن از بهر این تفرج و فرجرزق ده ساله را به زودی خرج
هوش مصنوعی: برای سرگرمی و خوشگذرانی، زندگی و روزی که برای ده سال فراهم شده را زود به زود خرج نکن.
بیوه زن دوک رشته در مهتابکرده بر خود حرام راحت و خواب
هوش مصنوعی: زنی که همسرش را از دست داده، در زیر نور ماه به دوک نخریسی مشغول است و به خاطر این کار، راحتی و خواب را بر خود حرام کرده است.
خایهٔ مرغ گرد کرده به صبرتا بیاید امیر و از سر جبر
هوش مصنوعی: مرغ با صبر و انتظار خایهاش را جمع کرده تا زمانی که امیر بیاید و از سر مجبوریت کاری انجام دهد.
خایه‌ها را به خایگینه کندمرغ و کرباس را هزینه کند
هوش مصنوعی: مرغ جوجهها را درون خایگینه میگذارد و برای تهیه کرباس هزینه می‌کند.
وانگهی بر نشیند و تازدفلکش سر چرا نیندازد؟
هوش مصنوعی: سپس بر آن مینشیند و دامان آسمان را میسازد؛ چرا آن را نمیافکند؟
به جفا دل مهل، که چست شودکانچه بشکست کی درست شود؟
هوش مصنوعی: دل را به سختی و ظلم آزار نده، زیرا آنچه شکسته شده، چگونه میتواند دوباره درست و سالم شود؟
چه نهی بر نهال خود تیشه؟در بریدن بباید اندیشه
هوش مصنوعی: چرا بر ساقه جوان خود ضربه میزنی؟ در کار بریدن باید اندیشهای داشته باشی.
غضبی، کز طریق دانش خاستعقل و دین عذر آن تواند خواست
هوش مصنوعی: خشم و عصبانیتی که از دانایی ناشی می‌شود، میتواند عقل و دین را بهانهجویی کند.
آن غضب ناپسند باشد و زشتکه چو کردی مجال عذر نهشت
هوش مصنوعی: غضب و خشم ناپسند و زشت است اگر زمانی که فرصتی برای عذرخواهی یا نرمش وجود دارد، انسان از آن استفاده نکند.
در جهان هر چه حکمت و ریوستهمه تریاک زهر این دیوست
هوش مصنوعی: در دنیا هر چه دانش و آگاهی وجود دارد، تمامی آنها به نوعی مواد نجاتدهندهای هستند که در واقع خاصیت درمانکنندگی را دارند و می‌توانند زهر و آسیبهای ناشی از دیوهای غیراخلاقی را خنثی کنند.
خرد و جانت ار تمام شوندغضب و شهوتت غلام شوند
هوش مصنوعی: اگر رشد intellect و روح تو به پایان برسد، احساسات منفی و خواستههای دنیوی تو تحت کنترل میآیند.
بس رسول و نبی شدند هلاکتا جهان زان دو دیو گردد پاک
هوش مصنوعی: بسیاری از پیامبران و نمایندگان الهی از میان رفتند تا اینکه جهان از زشتىها و پلیدیها پاک شود.
این دو را گر تو زیر گام کنیخویشتن را بلند نام کنی
هوش مصنوعی: اگر این دو را زیر پا بگذاری، خودت را به جایگاه بلند و معتبری خواهی رساند.
مکن از جام جهل خود را مستکه بیکباره میروی از دست
هوش مصنوعی: نخود را با ندانم کاری و جهل مست نکن، زیرا این حالت میتواند به سرعت باعث از دست رفتن تو شود.