بخش ۴۸ - جواب پادشاه از سؤال غلام
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به مسئله عدالت و سرنوشت انسان‌ها در جهان اشاره می‌کند. او می‌گوید که عارفان می‌دانند که عده‌ای حاکم و عده‌ای محکوم هستند. آنچه که بر اساس وجود انسان‌ها شکل می‌گیرد، نتیجه خواسته‌ها و نیازهای حقیقی آنهاست. وقتی فردی (مانند زید) با سؤال و درخواست به درگاه الهی می‌آید، بر اساس خواسته‌اش فیض و رحمت الهی به او عطا می‌شود.
شاعر سپس به اصل تکلیف اشاره می‌کند، که انسان‌ها باید به دستورات الهی گوش دهند و از نافرمانی پرهیز کنند. اگر انسان‌ها در ترک فعل مکلف موفق شوند، می‌توانند به بندگی و عبادت خود ادامه دهند. اما اگر از دستورات الهی سرپیچی کنند، به عصیان و سرکشی معروف می‌شوند.
در پایان، شاعر می‌فرماید که در روز قیامت، هر شخص باید به نفس خود پند دهد و مسئولیت اعمال خود را بپذیرد. هیچ‌کس نمی‌تواند به جای دیگری پاسخگو باشد و همه باید با نفس خود روبرو شوند.
گفت بر عارفان بود معلومکه شما حاکمید و من و محکوم
هوش مصنوعی: این جمله نشان میدهد که عارفان درک کردهاند که شما در موقعیت قدرت و حاکمیت هستید، در حالی که من در موقعیت ضعف و وابستگی قرار دارم.
هر چه ظاهر ز زین و شین شماستموجب مقتضای عین شماست
هوش مصنوعی: هر چیزی که در ظاهر شما دیده می‌شود و به زیبایی و ظاهر شما مرتبط است، نشاندهندهی واقعیتهای درونی و وجود شماست.
هر چه عین شما تقاضا کردفیض جود من آن هویدا کرد
هوش مصنوعی: هر چیزی که شما خواستید، بخشش من آن را آشکار کرد.
زید چون بر لسان استعدادپیش جودم در سؤال گشاد
هوش مصنوعی: وقتی زید از من پرسید، تواناییام را به خوبی نشان دادم و راحت پاسخ دادم.
امر تکلیف خویش خواست نخستمطلبش شد چنانکه خواست درست
هوش مصنوعی: او در ابتدا خواسته‌اش را مشخص کرد و بهگونهای که میخواست، به هدفش رسید.
بعد ازان رو به جست و جو آوردمیل فعل مکلف به کرد
هوش مصنوعی: پس از آن، رغبت به انجام عمل واجب باعث شد که به جستوجو پرداخته شود.
دادمش باز هر چه کرد طلبکردمش مؤمن مطیع لقب
هوش مصنوعی: به او هر چیزی را بازگرداندم که خواسته بود و از او خواستم که چون مؤمنی مطیع رفتار کند.
کرد آن اقتضا حقیقت عمروکه مکلف شود به نهی و به امر
هوش مصنوعی: بر اساس خواستهٔ الهی، عمر به انجام وظایف و محدودیتهایش موظف شده است.
چون ز تکلیف کار او شد راستترک فعل مکلف به خواست
هوش مصنوعی: زمانی که کار او به درستی انجام شد، انجام وظیفه بر عهده مکلف به خواست او دیگر لازم نیست.
وقت آن چون به ترک شد معروفشد به عصیان و سرکشی موصوف
هوش مصنوعی: زمانی که لحظهی جدایی فرا رسید، به عنوان نافرمانی و شورش شناخته شد.
هر چه ظاهر ز جمله اعیان استسر به سر مقتضای ایشان است
هوش مصنوعی: هر چیزی که در جهان وجود دارد، به نوعی با شرایط و ویژگیهای آن مرتبط است.
این بود سر آنکه در محشرچون شود آشکار سر قدر
هوش مصنوعی: این شعر می‌گوید که دلیل آنکه در روز قیامت حقایق و ارزشها روشن و مشخص می‌شوند، به خاطر آن است که همه چیز به وضوح نمایان می‌شود. در آن زمان، حقیقت و مقام هر چیزی به وضوح دیده خواهد شد.
هر که باشد ز اهل نفس و نفسنفس خود را کند ملامت و بس
هوش مصنوعی: هر کسی که از میان مردم باشد و به نفس خود توجه کند، تنها خود را سرزنش می‌کند و بس.
همه بر نفس خویشتن مویندهمه با نفس خویشتن گویند
هوش مصنوعی: همه با خودشان صحبت میکنند و در تعامل با نفس خود هستند.
جز تو ننهاد کس به راه تو فخبل یداک اوکتا و فوک نفخ
هوش مصنوعی: تنها تو هستی که برای رسیدن به راهت تلاشی نکردهای؛ بلکه این خود تویی که تیر را به سوی هدف نشانه رفتهای و نفس خود را به جلو میفرستی.