غزل شمارهٔ ۱۱۱۶
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به رابطه میان انسان‌ها و جاذبه‌های طبیعی اشاره می‌کند. هر کس به نوع خود و جنس خویش جذب می‌شود و فقط کسی که به ذات و کیفیت یک فرد نزدیک است، می‌تواند از او خوشش بیاید. شاعر به این موضوع اشاره دارد که اگر دو شخص از جنس‌های مختلف باشند، میان آن‌ها اختلاف و نفاق به وجود می‌آید، مشابه ترکیب آب و روغن. او می‌گوید افرادی که از یکدیگر دور می‌شوند و به دیگران پناه می‌برند، در واقع از محبتی که دارند، فرار می‌کنند. شاعر به این نکته نیز اشاره می‌کند که وقتی انسان‌ها با دیگران هم‌صحبت می‌شوند، می‌توانند خوشحال به نظر برسند و از خود فاصله بگیرند. در نهایت، شاعر خواستار اتصال و نزدیکی به جنس حقیقی و اصیل است و از انسان‌ها می‌خواهد که از تضادها و دوری‌ها فاصله بگیرند.
هر کس به جنس خویش درآمیخت ای نگارهر کس به لایق گهر خود گرفت یار
هوش مصنوعی: هر کسی بر اساس ویژگیها و شخصیت خودش دوست و همراه انتخاب می‌کند.
او را که داغ توست نیارد کسی خریدآن کو شکار توست کسی چون کند شکار
هوش مصنوعی: کسی که عاشق توست، هرگز کسی نمیتواند او را به راحتی از دست بدهد. هیچکس نمیتواند مقام و ارزش او را درک کند و فقط کسی می‌تواند به او نزدیک شود که توانایی شکار دلباخته تو را داشته باشد.
ما را چو لطف روی تو بی‌خویشتن کندما را ز روی لطف تو بی‌خویشتن مدار
هوش مصنوعی: هرگاه لطف و زیبایی تو ما را از خود بیخود کند، لطف تو را از ما دور نکن.
چون جنس همدگر بگرفتند جنس جنسهر جنس جنس گوهر خود کرد اختیار
هوش مصنوعی: زمانی که افراد همنوع خود را انتخاب کردند، هر کس بر اساس ذات و ویژگیهای خود، انتخاب هایش را انجام داد.
با غیر جنس اگر بنشیند بود نفاقمانند آب و روغن و مانند قیر و قار
هوش مصنوعی: اگر با کسی که با او همخوانی و توافق نداریم، کنار بیاییم، این نشاندهندهی نفاق است، مانند اینکه آب و روغن هرگز با هم ترکیب نمیشوند و همیشه از یکدیگر جدا میمانند.
تا چون به جنس خویش رود از خلاف جنسزین سوی تشنه‌تر شده باشد بدان کنار
هوش مصنوعی: وقتی شخص به چیزی که متعلق به خود اوست نزدیک می‌شود، به طور طبیعی از چیزهای دیگری که در خلاف جنس او هستند، بیشتر تشنه و مشتاق می‌شود.
هرک از تو می‌گریزد با دیگری خوشستو آنک از تو می‌رمد به کسی دارد او قرار
هوش مصنوعی: هر کسی که از تو دور می‌شود، با دیگران خوش میگذرانند و کسی که از تو میرود، در آغوش دیگری آرامش پیدا می‌کند.
و آن کو ترش نشست به پیش تو همچو ابرخندان دلست پیش دگر کس چو نوبهار
هوش مصنوعی: اگر کسی به تو با چهرهای ترش و عبوس رو کند، مانند ابرهایی است که در نگاه دیگران شاداب و خوشحال به نظر میرسند، همانند بهار که با آغاز خود زیبایی و شادابی را به همراه میآورد.
گویی که نیست از مه غیبم به جز دریغوز جام و خمر روح مرا نیست جز خمار
هوش مصنوعی: به نظر میرسد که جز حسرت و افسوس برای من چیزی باقی نمانده و از شراب و نوشیدنی هم تنها حالتی سرمستی به من دست داده است.
آن نای و نوش یاد نمی‌آیدت که توخوش می‌خوری ز دست یکی دیو سنگسار
هوش مصنوعی: این بیت بیان می‌کند که تو به یاد نمیآوری آن ساز و لذت معطر که چقدر خوب است زمانی که تو از دست یک دیو سنگسار، خوشی میچشی. به عبارت دیگر، در دل سختیها و مشکلات، فراموش میکنی که چقدر زیبا و دلپذیر زندگی می‌تواند باشد.
صد جام درکشی ز کف دیو آنگهیبینی ترش کنی بخور ای خام پخته خوار
هوش مصنوعی: اگر صد جام از دست دیو بگیری و بخوری، آن زمان میبینی که چهرهات ترش می‌شود. ای خام و نادان، از آن بخور که تا کنون نخوردهای.
این جا سرک فکنده و رویک ترش ولیکآن جا چو اژدهای سیه فام کوهسار
هوش مصنوعی: در اینجا چهرهاش ناراحت و عبوس است، اما در آنجا مانند اژدهایی سیاه و غمانگیز در کوهها به نظر میرسد.
با جنس همچو سوسن و با غیر جنس گنگبا جنس خویش چون گل و با غیر جنس خار
هوش مصنوعی: انسان باید با افرادی که همفکر و همجنس او هستند، ارتباط برقرار کند و زندگی کند، چرا که این ارتباطات باعث شکوفایی و آرامش او می‌شود. در حالی که در برقراری رابطه با کسانی که به او شبیه نیستند، معمولاً دچار مشکل و ناراحتی می‌شود، مانند خارهایی که به گل آسیب میزنند.
رو رو به جمله خلق نتانی تو جنس بودشاخی ز صد درخت نشد حامل ثمار
هوش مصنوعی: تو نمیتوانی به همه مردم بگویی که چه باشی، زیرا حتی اگر از یک شاخه درخت صد میوه آمده باشد، آن شاخه نمیتواند همه آن میوهها را تحمل کند.
چون شاخ یک درخت شدی زان دگر ببرجویای وصل این شده‌ای دست از آن بدار
هوش مصنوعی: زمانی که مانند شاخهای از یک درخت بزرگ شدی، دیگر به دنبال وصل شدن به آن درخت نرو. از آن جدا شو و به مسیر خود ادامه بده.
گر زانک جنس مفخر تبریز گشت جاناحسنت ای ولایت و شاباش کار و بار
هوش مصنوعی: اگرچه اینجا اشاره از تبریز و جنس باارزش آن است، در حقیقت می‌گوید که ای سرزمین، تو را ستایش میکنم و به خاطر کارها و تلاشهایت تبریک میگویم.