بخش ۷ - خلوت طلبیدن آن ولی از پادشاه جهت دریافتن رنج کنیزک
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به گفتگو با یک پزشک و بیمار اشاره می‌کند. پزشک از بیمار می‌خواهد که خانه را خلوت کند تا بتواند به درستی به بیماری او پی ببرد. او درباره محل زندگی بیمار و ارتباطات او سوال می‌پرسد و به تدریج متوجه می‌شود که چه چیزی باعث درد بیمار شده است. پزشک با دقت از نبض بیمار و حال او می‌پرسد تا به ریشه دردمندی او پی ببرد.
در این میان، بحثی درباره رازهای پنهان در دل انسان‌ها به میان می‌آید و تأکید می‌شود که گاهی مشکلات و دردها ناشی از عدم بیان اسرار درون است. پزشک وعده می‌دهد که او را از غم و درد رهایی بخشد و به او نوید خوشی و آرامش می‌دهد. در نهایت، شاعر اهمیت نگه‌داری رازها و نقش آنها در رسیدن به آرامش و خوشبختی را مطرح می‌کند.
گفت ای شه خلوتی کن خانه رادور کن هم خویش و هم بیگانه را
(آن حکیم) گفت: ای شاه، اندرون خانه را خلوت کن طوریکه نه خویش و نه بیگانه در اینجا کسی نباشد.
کس ندارد گوش در دِهلیزهاتا بپرسم زین کنیزک چیزها
یا کسی (در این نزدیکی نباشد) که از پنجره و روزنی گوشکند تا من از کنیزک چیزهایی بپرسم.
خانه خالی مانْد و یک دَیّار نَهجز طبیب و جز همان بیمار نه
خانه، خالی از همه شد و کسی جز طبیب و بیمار در آنجا نماند.
نرم‌نرمک گفت شهرِ تو کجاست؟که علاجِ اهلِ هر شهری جداست
با ملایمت از او پرسید که اهل کدام شهر هستی؟ زیرا روش درمانکردن اهالی سرزمینهای مختلف با هم فرق دارد.
واندر آن شهر از قرابت کیستت؟خویشی و پیوستگی با چیستت؟
در آن شهر چهکسی از نزدیکانت و دوستانت هستند؟ و بهچه چیزهایی در آن شهر علاقه داری؟
دست بر نبضش نهاد و یَک بیَکباز می‌پرسید از جور فلک
نبض او را گرفتهبود و یکبهیک از سختیها و خاطرات تلخ او می‌پرسید.
چون کسی را خار در پایش جهدپای خود را بر سَرِ زانو نهد
وقتی که خار در پای کسی فرو میرود (برای بیرون آوردن آن) پایش را بر سر زانو مینهد.
وز سَرِ سوزن همی جوید سرشور نیابد، می‌کُند با لب تَرَش
و با یک سوزن بهدنبال آن خار میگردد و اگر آنرا نیابد با آبدهان آن را تر و نرم می‌کند.
خار در پا شد چنین دشواریابخار در دل چون بود؟ وا دِه جواب
وقتی که یافتن خار در پا اینچنین دشوار است؛ پس تصور کن که یافتن خار و درد دل چقدر دشوارتر است.
خار در دل گر بدیدی هر خَسیدستْ کِی بودی غمان را بر کسی؟
اگر هر آدم نادانی میتوانست درد و بیماری دل را بیابد؛ چهکسی غمگین و دردمند میماند؟
کس به زیر دُمِِّ خر خاری نهدخر نداند دفع آن، برمی‌جهد
شخصی یک خار را در زیر دُم خر میگذارد و آنخر نمیتواند از آن رها شود و برای رها شدن، میجهد و جفتک میاندازد.
برجهد، وان خار محکم‌تر زندعاقلی باید که خاری برکَند
آن خر میجهد و خار را محکم‌تر فرو می‌کند؛ در اینجا به یک آدم عاقل و دانا نیاز است تا خار را جدا کند.
خر ز بهر دفع خار از سوز و دردجُفته می‌انداخت، صد جا زخم کرد
خر برای رفع سوز و درد خار، جفتک می‌انداخت و صد جا را زخم کرد.
آن حکیمِ خارچینْ استاد بوددست می‌زد جابجا می‌آزمود
آن طبیب و حکیم شفاگر، استاد بود و همه چیز را بررسی میکرد.
زان کنیزک بر طریق داستانباز می‌پرسید حال دوستان
و از آن کنیز بهشکل احوالپرسی و خاطره و داستان، درباره دوستانش می‌پرسید.
با حکیمْ او قصّه‌ها می‌گفت فاشاز مُقام و خواجگان و شهر و باش
(آن کنیزک نیز) با حکیم و بدون پنهان کردن از خواجگان و شهرها و جاهایی که رفته بود، حکایتها می‌گفت.
سوی قصّه گفتنش می‌داشت گوشسوی نبض و جَستنش می‌داشت هوش
حکیم گوشش به خاطرات او بود و در همان زمان حواسش به سرعت نبض او نیز بود.
تا که نبض از نام کی گردد جَهّاناو بُوَد مقصودِ جانش در جهان
تا اینکه ببیند با یاد آوردن چهکسی نبضش میجهد (که در اینصورت) آنشخص، مقصود و معشوق اوست.
دوستان و شهرِ او را برشمردبعد از آن شهری دگر را نام بُرد
دوستان و شهر و دیار او را نام میبرد و پس از آن از شهری دیگر پرسید.
گفت چون بیرون شدی از شهرِ خویشدر کدامین شهر بودستی تو بیش؟
گفت: وقتی از شهر خود سفر کردی؛ بیشتر در کدام شهر توقف کردهای؟
نام شهری گفت و زان هم درگذشترنگ روی و نبض او دیگر نگشت
آن کنیزک نام یک شهر را گفت و رنگ رخسار و نبض او تغییر نکرد.
خواجگان و شهرها را یَک بیَکباز گفت از جای و از نان و نمک
از خواجگان و شهرها که دیده بود یکبهیک را شرح داد و از خانهها و لطفها گفت.
شهر شهر و خانه خانه قصّه کردنه رگش جنبید و نه رخ گشت زرد
شهر بهشهر و خانهبهخانه را نام برد اما نه نبض او تغییر کرد نه رخسارش زرد شد.
نبض او بر حالِ خود بُد بی‌گزندتا بپرسید از سمرقندِ چو قَند
نبض او با همان سرعت می‌زد تا اینکه از سمرقند زیبا پرسید.
نبضْ جَست و رویْ سرخ و زرد شدکز سمرقندیِِّ زرگر فرد شد
نبض او تند شد و رنگ او سرخ و زرد میشد و از اهالی سمرقند، یک زرگر متمایز شد.
چون ز رنجور آن حکیم این راز یافتاصلِ آن درد و بلا را باز یافت
وقتیکه حکیم، آن راز را از بیمار دریافت؛ ریشه بیماری و رنجش را پیدا کرد.
گفت کوی او کدام است در گُذَراو سرِ پل گفت و کوی غاتِفَر
گفت: آن زرگر در کدام کوی و گذر است؟ او نیز پاسخداد: گذر سرِ پل و کوی غاتفر.
گفت دانستم که رنجت چیست، زوددر خلاصت سِحرها خواهم نمود
گفت: بیماری تو را شناختم و بهسرعت در درمان و رهایی تو، شگفتیها نشان خواهم داد.
شاد باش و فارغ و آمِن که منآن کنم با تو که باران با چمن
شاد باش و خیالت راحت باشد که من همان کار را با تو میکنم که باران با چمن می‌کند.
من غم تو می‌خَورم، تو غم مخَوربر تو من مشفق‌ترم از صد پدر
من بهفکر تو هستم پس ناراحت مباش زیرا من صد برابر یک پدر، بر تو مهربانتر هستم.
هان و هان این راز را با کس مگوگرچه از تو شه کند بس جُست و جو
اما مواظب باش و هشدار که از این راز با هیچکس نگویی؛ با شاه نیز چیزی مگو حتی اگر زیاد بپرسد.
خانهٔ اسرار تو چون دل شودآن مُرادت زودتر حاصل شود
هوش مصنوعی: اگر رازهای درونت را در دل خود نگه‌داری، به زودی به خواستههایت خواهی رسید.
گفت پیغامبر که هر که سِرّ نهفتزود گردد با مُرادِ خویش جفت
هوش مصنوعی: پیامبر گفت که هر کسی راز خود را پنهان کند، به زودی به آرزویش خواهد رسید.
دانه چون اندر زمین پنهان شودسِرِِّ او سَرسبزی بستان شود
هوش مصنوعی: وقتی دانه در زیر زمین دفن می‌شود، راز آن موجب رویش و سرسبزی باغ می‌شود.
زَرّ و نقره گر نبودندی نهانپرورش کی یافتندی زیرِ کان
هوش مصنوعی: اگر طلا و نقره در زیر زمین مخفی نبودند، چگونه میتوانستند پرورش یابند و به وجود آیند؟
وعده‌ها و لطف‌های آن حکیمکرد آن رنجور را آمِن ز بیم
هوش مصنوعی: حکیم با وعده‌ها و محبتهایش، آن رنجور را از ترس و نگرانی آرام کرد.
وعده‌ها باشد حقیقی، دل‌پذیروعده‌ها باشد مجازی، تاسه‌گیر
وعدههایی هست که راست هستند و شادیبخش، و وعدههایی هست که مَجاز و دروغ هستند و غمی گلوگیر به بار میآورند.(تاسه یعنی فشار گلو)
وعدهٔ اهل کرم، گنج روانوعدهٔ نااهل شد، رنج روان
هوش مصنوعی: اینان که سخاوت دارند و کرم در وجودشان است، وعدههایشان مانند گنجی جاری و باارزش است. اما وعدههای کسانی که شایسته نیستند، موجب درد و رنج می‌شود.