بخش ۱۴ - باب چهارم در خلق خوش که مایه راحت و مرهم جراحتست
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به بررسی ویژگی‌های اخلاقی و رفتار انسان‌ها می‌پردازد. او بر این باور است که خوی خوب و نیکو باعث زیبایی وجوه انسانی و جلب محبت می‌شود، در حالی که بدخویی و زشت‌خویی موجب تنهایی و ناخرسندی است. شاعر با اشاره به پیامبر اسلام، محمد (ص)، به خلق عظیم او می‌بالد و بر این نکته تأکید می‌کند که انسان باید راه نیکو را در پیش گیرد.
او به تشبیه گل و غنچه می‌پردازد؛ گل‌هایی که با خوی نیکو و روی خوش، همه را به خود جذب می‌کنند. وی همچنین به بی‌فایده بودن زیبایی ظاهری بدون سیرت نیک اشاره می‌کند و تأکید می‌کند که هر چند ظاهر انسان می‌تواند زیبا باشد، اما اگر خوی بد داشته باشد، آن زیبایی هیچ ارزشی نخواهد داشت. در نهایت، شاعر به نیازی برای داشتن خوی نیکو و تأثیر آن بر روابط انسانی اشاره می‌کند.
جوانا، چند بدخویی توان کرد؟ز خوی بد جفا جویی توان کرد؟
هوش مصنوعی: ای جوان، چند وقت میتوانی بدخواهی و بدخلقی کنی؟ از خوی بد نمیتوان جز جفا و ستم انتظار داشت؟
تو انسانی، طریق دیو و دد چیست؟بآن روی نکو این خوی بد چیست؟
هوش مصنوعی: تو انسان هستی، پس چطور ممکن است رفتارهایی که شبیه دیوان و موجودات وحشی است در تو وجود داشته باشد؟ از یک سو، خصلتهای نیکو در تو هست و از سوی دیگر، این رفتارهای ناپسند به چه دلیل در تو وجود دارد؟
نکو رویی طریق مستقیمستمحمد صاحب خلق عظیمست
هوش مصنوعی: زیبایی و نیک چهرگی، راه راست و درست را نشان میدهد و محمد، دارای اخلاق بزرگ و برجستهای است.
چو صبح از مهر خندان باش و خرمکه عالم را برافروزی بیک دم
هوش مصنوعی: زمانی که صبح فرامیرسد، با رویی شاداب و خوشحال باش، زیرا تو با یک لحظه میتوانی جهانی را روشن و پر از زندگی کنی.
نکو خوی از در راحت درآیدچو گل، هر جا که باشد، خوش برآید
هوش مصنوعی: انسانی با رفتار و خوی نیکو می‌تواند در هر جایی که باشد، مثل گل خوشبو و زیبا جلوه کند و توجه دیگران را جلب کند.
ترش رو در پس زانو نشیندخوشست این تا: کسی رویش نبیند
هوش مصنوعی: بسیار خوب است که کسی که دلگیر و ناراحت است، در جایی نشسته باشد که کسی او را نبیند.
همه کس چشم خود بر گل نهادهکه خندانست با روی گشاده
هوش مصنوعی: هر کسی به گل نگاه می‌کند که با چهرهای شاداب و باز در حال خندیدن است.
چو غنچه پرده بر رخسار بستهدرونش چون برون زنگار بسته
هوش مصنوعی: چون غنچهای که رویش را پوشانده، در درونش چیزی زیبا و پرشکوه پنهان است، همانطور که بیرونش زنگاری دارد.
کرم بی خلق جز صرف درم نیستدرم از دست بد خویان کرم نیست
هوش مصنوعی: اگر کسی بیاخلاق باشد، هیچ لطف و محبت او ارزش ندارد. چرا که بخشش و کرم او تنها به خاطر نفع خود و پول است، و این نوع کرم از مردم بدکردار نشأت میگیرد.
اگر سنگین دلی بر خاکسارانگهر پاشد، بود آن سنگ باران
هوش مصنوعی: اگر کسی با دل سنگینش بر زمین بیندازد، آنگاه آن سنگ مانند باران میریزد.
دهد گر خون دل یاری بیاریبود هر قطره لعل آبداری
هوش مصنوعی: اگر کسی در سختی و غم به یاری من بیاید، هر قطره خون دل من برای او ارزشمند مانند لعل باکیفیت خواهد بود.
گلستان جمال و گلشن رویبود بی آب و رنگ از تندی خوی
هوش مصنوعی: زیبایی و شکوه چهره مانند باغی پرگل است، اما از شدت خوی و طبع تند، رنگ و آب آن کم شده است.
ندارد شاهد گل غیر ازین عیبکه دارد سوزها از خار در جیب
هوش مصنوعی: گلی که زیباست، تنها عیبی که دارد این است که در کنار زیباییاش، درد و سوزی از خارها در دل دارد.
چه سود از شکل؟ اگر خویی نداریچه حاصل رنگ؟ اگر بویی نداری
هوش مصنوعی: ظاهر و شکل ظاهری چه فایدهای دارد؟ اگر شخصیت و رفتار خوبی نداشته باشی، رنگ و روی ظاهری چه سودی دارد؟ اگر درونت خوشبو و خوب نیست، هیچ اعتباری ندارد.