بخش ۴۰ - رسیدن نامه اسکندر به مادرش
هوش مصنوعی: این شعر از فردوسی، به بیان تلخی‌های زندگی و رنج‌ها می‌پردازد. شاعر از مَغنی می‌خواهد که با آواز چنگ، او را از رنج‌های راه تنگ رهایی بخشد و به او امید به بهبود می‌دهد. با ورود زمستان، باران و برف طبیعت را تغییر می‌دهند و امیدی برای زندگی تازه به وجود می‌آورند.
شاعر به واقعیت‌های سخت زندگی اشاره می‌کند، اما در عین حال زیبایی‌های طبیعت و زندگی اجتماعی را نیز به تصویر می‌کشد. او به میهمانی‌ها، خرید و فروش‌ها و دگرگونی‌های جامعه اشاره می‌کند. همچنین، خبرهایی از اسکندر و سرنوشت جهان در زمان او را بازگو می‌کند و انتقاداتی به قدرت و اوضاع اجتماعی می‌کند. در نهایت، اشاره به غم‌نامه‌ای می‌شود که مادر بر اثر آن دچار اندوه و غم می‌گردد و در نهایت به سرنوشت محتوم انسان‌ها و گزندهایی که از آن‌ها نمی‌توان فرار کرد، می‌پردازد.
مغنی یک امشب بر آواز چنگخلاصم ده از رنج این راه تنگ
هوش مصنوعی: امشب مرا از درد و رنج این مسیر دشوار نجات بده و با صدای آواز چنگ آرامش بخش، ذهنم را آرام کن.
مگر چون شود راه بر من فراخبرم رخت بیرون ازین سنگلاخ
هوش مصنوعی: آیا زمانی که راهی آسان برایم فراهم شود، میتوانم از این دشواریها و مشکلات بیرون بروم؟
زمستان چو پیدا کند دستبردفرو بارد از ابر باران خرد
هوش مصنوعی: زمانی که زمستان به ما حمله کند، باران ریز از ابرها خواهد بارید.
گلو درد آفاق را از غبارلعابی زجاجی دهد روزگار
باشد که (باران ببارد و) غبارها فرو بنشیند و گلودرد جهان را مرهم لعابی دهد. (پیش از اولین بارانهای پاییزی که زمین در نهایت خشکی است و بادهای سرد پاییزی شروع شده گلودردها بسیار شایع می‌شود و با اولین باران و شستشوی زمین و فرو نشستن غبارها، گلودردها نیز رفع می‌شود. در اینجا باران، گلودرد و غبار آسمان را مانند داروهای گلودرد از قبیل لعاب بِهْدانه و ... تسکین می‌دهد. زجاجی یعنی شیشهگون و شفاف)
در و دشت را شبنم چرخ کوزکند ایمن از تف و تاب تموز
چرخِ کوز یعنی گنبد و آسمان خمیده و کوژ. «در» دراینجا یعنی محیط بیرون از خانه و ده و شهر. بیت یعنی شبنم و باران این گنبد کوژ، در و دشت را از حرارت و تب و داغی تابستان ایمن کند.
به تشنه گیاهای جلاب گیریخ خرد کرده دهد زمهریر
زمهریر در اینجا یعنی فصل زمهریر، فصل سرما. زمهریر در اینجا دهندهٔ یخ خرد کرده (برف) است به گیاهان تشنه. گلاب و یخ در این بیت تداعی کننده شربت است.
جوان‌مردی باغ پیرایه‌سنجشود مفلس از کیمیا‌های گنج
بخشش و جوان‌مردی باغ جواهربخش تمام شده و از داشتن آن کیمیا‌های باارزش تهیدست می‌شود. (یعنی میوههای پاییزی باغ هم تمام می‌شود)
دهند آب ریحان فروشان دیسفالینه خم را ز ریحان می
آب ریحان: شربت معطر، شربت خوشعطر. یعنی شربتفروشان، شرابها و نوشیدنیهای گرم مزاج زمستانی را در خمهای سفالی ریخته و میفروشند. (می ریحان به معنی باده و شراب معطر نیز هست)
خم خان دهقان چو آید به جوشقصب بِفْکنَد پیر پشمینه‌پوش
خان در اینجا هم به معنی خانه است و هم چاه. مصرع دو معنی دارد یعنی خُم شراب دهقان آماده شده و بهجوش میآید همچنین یعنی چاهِ خانه و ده دهقان پرآب می‌شود. با آغاز فصل بارش چاهها و چشمهها نیز بهجوش آمده و پر آب میشوند!!
غزالان که در نافه مشک آورندکباب‌ِ تر و نُقل خشک آورند
هوش مصنوعی: غزالها که بوی خوش مشک را به همراه دارند، خوراکیهای خوشمزه و خوش عطر را نیز به همراه می‌آورند.
نشینند شاهان به رامشگریخورند آب حیوان اسکندری
شاهان (بجای تفریح و شکار در طبیعت،) در خانه مانده و به بزم و رامشگری و میگساری میپردازند.
چه گفتم دگر ره! چه زاد از سخن!چه بازی بر آراست چرخ کهن
هوش مصنوعی: چه چیزی گفتم که به آن فکر کنم؟ چه نتیجهای از کلماتم حاصل شد؟ چه تحولی در دوران گذشته به وجود آمده که همه چیز را تغییر داده است؟
چو ز‌اسکندر آمد به روم آگهیکه عالم شد از شاه عالم تهی
هوش مصنوعی: زمانی که اسکندر به روم رسید، خبر رسید که جهان از وجود شاهی که همه چیز را در بر میگرفت، خالی شده است.
ملوک طوایف به هر کشور‌ینشستند و گیتی ندارد سری
هوش مصنوعی: حاکمان و سران قبایل در هر جا به قدرت رسیدند، اما دنیا به خودی خود هیچگونه هویتی ندارد.
بزرگان اگر دست‌بوس آورندبه درگاه اسکندروس آورند
هوش مصنوعی: اگر بزرگواران بخواهند به کسی احترام و ارادت نشان دهند، به درگاه اسکندر میآیند.
همه زیور روم شد زاغ رنگبه روم اندر آمد شبیخون زنگ
هوش مصنوعی: همه زینت و زیباییهایم به رنگ زاغ درآمد و ناگهان هجوم سیاهی بر من وارد شد.
همان نامه شه که بنوشت پیشبه مادر سپردند بر مُهر خویش
هوش مصنوعی: نامهای که همان پادشاه نوشته بود، به مادرش سپرده شد و بر آن نامه مُهر خود را زد.
چو مادر فرو خواند غم‌نامه راسیه کرد هم جام و هم جامه را
هوش مصنوعی: وقتی مادر نامهی غم را خواند، لباس و ظرفش را سیاه کرد.
ز طومار آن نامهٔ دل‌شکنچو طومار پیچید بر خویشتن
هوش مصنوعی: از پیچیدگی و درد آن نامهٔ دلشکن، همچون پیچیده شدن یک طومار به دور خود، احساسات و افکارش محاصره شدهاند.
ولی گرچه شد روز بر وی سیاهسر خود نپیچید از اندرز شاه
هوش مصنوعی: با اینکه روزگار بر او سخت و تیره شده است، اما او از نصیحت پادشاه روی برنتابید و به آن اهمیت داد.
به امید خوشنودی جان اونگهداشت سوگند و پیمان او
هوش مصنوعی: با امید رضایت او، سوگند و عهد خود را حفظ کردهام.
پس شاه نیز او فراوان نزیستهمه ساله خون خورد و خون می‌گریست
هوش مصنوعی: شاه نیز زمان زیادی نفس نکشید و هر ساله خون مینوشید و بر آن گریه میکرد.
چو شد کار او نیز هم ساختهازو نیز شد کار پرداخته
هوش مصنوعی: وقتی کار او هم به پایان رسید، از او هم کار دیگری انجام شده است.