بخش ۴۶ - مقالت چهاردهم در نکوهش غفلت
هوش مصنوعی: این متن به نقد و بررسی حال بیداری و خوشبختی انسانی می‌پردازد. شاعر به اشخاصی که در خواب غفلت به سر می‌برند، هشدار می‌دهد که مانند animals خواب زده و غافل از حقایق زندگی هستند. او می‌گوید که انسان باید از خواب بیدار شود و به کار و تلاش مشغول شود، چرا که از این دنیا فقط با عقل و دانایی می‌توان بهره برد. همچنین اشاره می‌کند که می‌تواند شراب و تفریحات لحظه‌ای انسان را از معنای حقیقی زندگی دور کند.
شاعر به عقل و راستی به‌عنوان ابزارهایی برای رسیدن به حقیقت و رهایی از غم و اندوه تأکید می‌کند. او معتقد است که سایه و پشت‌پرده‌ها نباید انسان را فریب دهد و باید به دنبال حقیقت و نور باشد. در نهایت، شاعر به این نتیجه می‌رسد که زندگی باید بر مبنای صداقت و واقعیت بنا شود تا انسان بتواند از سعادت و آرامش حقیقی بهره‌مند شود.
ای شده خشنود به یکبارگیچون خر و گاوی به علف‌خوارگی
هوش مصنوعی: تو به راحتی و بیزحمت خوشحال میشوی، مانند یک خر یا گاو که به سادگی از علف خوردن لذت میبرد.
فارغ ازین مرکزِ خورشید گَردغافل از این دایرهٔ لاجورد
هوش مصنوعی: بی‌خبر از این دایره آبی رنگ و از مرکز تابش خورشید دوری میکنی.
از پیِ صاحب‌خبر‌ان است کاربی‌خبران را چه غم از روزگار؟!
هوش مصنوعی: کسانی که آگاه و باخبر هستند، بر کار بیخبران نظارت دارند. بنابراین بیخبران نباید نگران شرایط و اوضاع خود باشند.
بر سر کار آی، چرا خفته‌ای؟کار چنان کن که پذیرفته‌ای
هوش مصنوعی: به فعالیت و تلاش مشغول شو، چرا که در خواب به سر میبری؟ کار خود را به گونهای انجام بده که مورد تأیید و قبول قرار گیرد.
مست چه خسبی؟ که کمین کرده‌اندکارشناسان نه چنین کرده‌اند
هوش مصنوعی: مست چه خوابیدهای؟ که کارشناسان در کمین هستند و این کارها را نکردهاند.
بر نگر این پشتهٔ غم پیش‌بیندر نگر و عاجز‌ی خویش بین
هوش مصنوعی: به این تودهٔ غم و اندوه بنگر و در آن فکر کن، سپس به ناتوانی خود در برابر آن توجه کن.
عقل تو پیر‌ی‌ست فراموش‌کارتا ز تو یاد آرد، یادش بیار
هوش مصنوعی: عقل تو مانند یک فرد مسن است که چیزها را فراموش می‌کند. بنابراین، اگر میخواهی آن چیزها را به یاد آورد، خودت به او یادآوری کن.
گر شرف عقل نبودی تورانامْ که بُردی؟ که ستودی تورا؟
هوش مصنوعی: اگر عقل و فهم تو نبود، پس چگونه نامی از تو به یادگار میماند؟ چه کسی تو را ستایش میکرد؟
عقلْ مسیحا‌ست ازو سر مکشگرنه خر‌ی، خر به وَحَل درمکش
وَحَل یعنی گِل و لای
یا به رهِ عقل بُرو نور گیریا ز درش دامن خود دور گیر
هوش مصنوعی: به دو راهی روشنایی و دوری از مشکلات اشاره دارد. می‌گوید که یا از طریق عقل و درک خود به جایی روشن و امیدوارکننده برو، یا اینکه از قسمتهای ناامیدکننده و سخت زندگی فاصله بگیر.
مست مکن عقلِ ادب‌ساز راطعمهٔ گنجشک مکن باز را
هوش مصنوعی: عقل و ادب را از مستی و شهوات دور نگهدار و اجازه نده که به آسانی فریب بخورند. مانند اینکه خود را طعمه و شکار کسی نکن که قدر و ارزش تو را درک نمیکند.
می که حلال آمده در هر مقامدشمنیِ عقلِ تو کردش حرام
هوش مصنوعی: شرابی که به هر حال حلال است، در هر موقعیتی عقل تو آن را ممنوع کرده است.
می که بوَد؟ کآبِ تو در جام اوستعقل شد آن چشمه که آن نام اوست
«می» کیست که آب و آبروی تو در جام و دست اوست؟ آن چشمهای که «چشمه می» نامش نهادهاند عقل است.
گرچه می اندوه جهان را بَردآن مخور ای خواجه که آن را برد
اگرچه می، اندوه و غصه دنیا را کم می‌کند اما مخور از آن چیزی که «چشمه می» را از تو بدزد.
می، نمکی دان جگر آمیختهبر جگرِ بی‌نمکان ریخته
هوش مصنوعی: شراب را همچون نمکی بدان که بر جگر در حال خوردن و آمیخته با غم و اندوهی که در دل بیخانمانی ریخته شده است.
گر خبرت باید چیزی مخورکز همه چیزیت کند بی‌خبر
هوش مصنوعی: اگر به چیزی علاقهمندی، بهتر است که از آن دوری کنی، چون ممکن است اطلاعاتی دربارهاش به دست آوری که تو را از همه چیز باخبر کند.
بی‌خبر آن مرد که چیزی چشیدکه‌ش قلم ِ بی‌خبری درکشید
هوش مصنوعی: مردی که از واقعیتها بی‌خبر است، نمیداند چه ذاتی را تجربه کرده که بر کاغذش تأثیر گذاشته است.
میل‌کش چشم خیالات شوکُند نِهِ پایِ خرابات شو
چشم اوهام باطل را میل‌کش و کورکننده باش، و کُندنهندهی قدم و کندروِ راه خرابات باش
ای چو اَلِف عاشقِ بالای خویشاِلْفِ تو با وحشت سودا‌ی خویش
هوش مصنوعی: ای کسی که مانند حرف الف، عاشق اوج و مقام خود هستی، تو دچار حیرت و ترس ناشی از عشق خود شده‌ای.
گر الفی مرغ پر افکنده باشورنه چو ب حرف سرافکنده باش
اگر مثل الف (سودا‌ی بالا داری) پرندهی بالگستر و پروازی باش وگرنه مثل حرف ب سرافکنده و شرمسار باش (شکل حرف ب سرافکنده به معنی سربُریده نیز هست)
چون اَلف آراستهٔ مجلسیهیچ نداری چو الف مفلسی
هوش مصنوعی: اگر به زیبایی و آراستگی بیفتی، مانند الفی در یک مجلس با شکوه، هیچ ارزشی نخواهی داشت مانند الفی که بیپول و بیچیز است.
خار نه‌ای که‌اوج گرایی کنیبه که چو گل بی سر و پایی کنی
در بعضی نسخ، بجای خار، خاک و بجای گُل، گِل آمده است که در اینصورت معنی میشود: مانند خاک و غبار نیستی که اوجگرایی و بینیازی کنی بهتر که مانند گِل بیسر و پایی و نیازمندی کنی
طفل نه‌ای پای به بازی مکشعمر نه‌ای سر به درازی مکش
هوش مصنوعی: ای کودک، پا به بازی نگذار، زیرا عمرت را به هدر نده و طوری زندگی نکن که طولانی و بیفایده بگذرد.
روز به آخر شد و خورشید دورسایه شود بیش چو کم گشت نور
هوش مصنوعی: روز به پایان رسید و خورشید به سمت افق رفت، با کم شدن نور، سایهها بزرگتر شدند.
روز شنیدم چو به پایان شودسایهٔ هر چیز دو چندان شود
هوش مصنوعی: روزی شنیدم که وقتی زمان به پایان خود نزدیک میشود، سایه هر چیزی طولانیتر و بیشتر میشود.
سایه پرستی چه کنی همچو باغ؟سایه‌شکن باش چو نور چراغ
هوش مصنوعی: چه فایدهای دارد که در سایه بمانی مانند درختان باغ؟ بهتر است مانند نور یک چراغ باشی و سایهها را از خود دور کنی.
گر تو ز خود سایه توانی بریدعیب تو چون سایه شود ناپدید
هوش مصنوعی: اگر بتوانی از خودت فاصله بگیری و مشکلاتت را کنار بگذاری، عیوب و نواقص شما نیز تلاش میکنند که ناپدید شوند.
سایه‌نشینی نه فن هر کَس استسایه‌نشین چشمهٔ حیوان بس است
هوش مصنوعی: نشستن در سایه برای هر کسی مناسب نیست، بلکه این کار فقط برای کسی که شایسته است، کافی و کافیست.
ای زبر و زیر سر و پای توزیر و زبر‌تر ز فلک رای تو
هوش مصنوعی: تو که وجودت به قدری باارزش است که سر و پای تو از هر چیزی در آسمان هم بیشتر جاذبه و جذابیت دارد.
صبح بدان می‌دهدت تشت زرتا تو ز خود دست بشویی مگر
آفتاب زرین صبح هر روز بدین جهت تشتی از طلا برایت میآورد که مگر دست از خود بشویی
چونکه درین تشت شوی جامه‌شو‌یآب ز سرچشمهٔ خورشید جوی
اگر جامهات آلوده است (تشت آب کافی نیست) باید به سرچشمه بروی
قرصهٔ خورشید که صابون توستشوخگن از جامهٔ پر خون توست
قرص صابون خورشید (هر روز غروب) سرخ و آلوده از شستن جامهی پرخون و پرگناه توست
از بس آتش که طبیعت فشانددر جگر عمر تو آبی نماند
هوش مصنوعی: به دلیل شدت احساسات و تجربیات زندگی، دیگر جانی برای ادامه عمر باقی نمانده است.
گر تنت از چرک غرض پاک نیستزر نه همه سرخ بوَد باک نیست
زر باش حتی اگر زر خالص و سرخ نیستی باک نیست
گر سخن از پاکی عنصر شودمعده دوزخ ز کجا پر شود؟
هوش مصنوعی: اگر صحبت از پاکی و طهارت باشد، پس این سوال پیش میآید که چطور جهنم پر میشود؟
گر چو ترازو شده‌ای راست‌کارراستی دل به ترازو گمار
هوش مصنوعی: اگر تو به درستی و انصاف عمل میکنی، دل خود را هم بر اساس صداقت و درستکاری بسنج.
هر جو و هر حبه که بازوی توکم کند از کیل و ترازو‌ی تو
هوش مصنوعی: هر چیزی که باعث شود قدرت تو در اندازهگیری کمتر شود، باعث میشود که اعتبار تو هم کاهش یابد.
هست یکایک همه بر جای خویشروز پسین جمله بیارند پیش
هوش مصنوعی: در پایان روز، هر چیز به جای خود بازمیگردد و همه چیز به موقع خود خواهد آمد.
با تو نمایند نهانی‌ت راکم‌دهی و بیش‌ستانی‌ت را
هوش مصنوعی: با تو به طور پنهانی رفتار کنند و از تو چیزی کم نگذرانند و بیشتر هم از تو بگیرند.
خود مکن این تیغ ترازو روانگرنه فزون می‌ده و کم می‌سِتان
خودت دهنه وتیغه ترازورا به حرکت در نیار وگرنه بسیار می بده وکم تر می بستان دراصل می‌گوید زمانی که تیغه ترازورا تو تنظیم میکنی سعی کن بیشتر وزن سنگین بدهی موقع خریدن سبکتر بخری
گُل ز کژی خار در آغوش یافتنیشکر از راستی آن نوش یافت
گل به خاطر کژ ومژ روی یعنی در مسیرمستقیم حرکت نکردن و خم شدن یعنی وابستگی به چیزهای فانی ودنیایی سرفرود اوردن بادل باعث میشود به جای گل خار را دراغوش بگیری میشه اینگونه گفت که اگر ما در مسیر رشد قلبی نباید جز مسیر مستقیم قلبی چیزی دیگر در قلب گذاشت که باعث سرفرود اوردن دربرابر ان خواسته میشود ووقتی باهمین طریق مسیر راادامه میدهی بجای خود گل مقابل خار اون گل در اغوش تو قرار میگیرد پس این همه ظرافت بکاررفته که به مانشان دهدخم شدن در مقابل مادیات دنیا حتی در مسر درست هم درنهایت به جایخود گل خارش نصیب میگرددپس مثل نیشکر صاف ومستقم درمقابل هیچ چیزی در دنیاسرخم نکن جز در مقابل خالقت
راستی آنجا که عَلَم بر زندیاری حق دست به هم بر زند
در هرقلبی راستی ودرستکاری ساکن وپایدار شود خداوند یقینا باری کننده اوست
از کجی افتی به کم و کاستیاز همه غم رستی اگر راستی
از کج روی وبیراهه رفتن به زیان وکم شدن می تومیشود. ولی از راستی ودرستی تو غم وانده از تودور میشود
ز‌آتش تنها نه، که از گرم و سردراستی مرد بود دِرع مرد
زره و پناه آدمی نهتنها از آتش بلکه حتی از (کمترین) گرمی و سردی، راستی است. (دِرع یعنی زره و جامه جنگی)