بخش ۴ - حکایت بایزید بسطامی
هوش مصنوعی: این شعر درباره بزرگ‌منشی و تواضع است. در آن داستان بایزید بسطامی روایت می‌شود که پس از خروج از گرمابه، ناخواسته تشت خاکستر بر سرش می‌ریزد. او در این شرایط به تأمل درباره نفس و روحانیت خود می‌پردازد و درسی از بزرگی و کوچک‌منشی می‌آموزد.
شاعر بر این باور است که بزرگی به حسب ظواهر و مقام‌ها نیست، بلکه به ایمان و تواضع واقعی بستگی دارد. او بر این نکته تأکید می‌کند که خود را از عیب‌ها خالی نکن و در برابر دیگران متکبر نباش. انسان‌های بزرگ به روح و نیت خود توجه می‌کنند و خود را برتر از دیگران نمی‌دانند. در نهایت، پیام این شعر فراخوان به خضوع و پرهیز از خودپسندی و خودبینی است.
شنیدم که وقتی سحرگاه عیدز گرمابه آمد برون بایزید
هوش مصنوعی: شنیدهام که بایزید، در سحرگاه عید، از حمام خارج شده است.
یکی تشت خاکسترش بی‌خبرفرو ریختند از سرایی به سر
هوش مصنوعی: یکی از خانهای بیخبر، تشت خاکستر کسی را پایین انداختند.
همی‌گفت شولیده دستار و مویکف دست شکرانه مالان به روی
هوش مصنوعی: او میگفت که دستار و موی ژولیدهاش نشاندهندهی شکرگزاری و خرسندی او به خاطر نعمتها و مالهایی است که دارد.
که ای نفس من در خور آتشمبه خاکستری روی در هم کشم؟
هوش مصنوعی: ای نفس من! آیا باید به خاطر آتش درونم، چهرهام را به حالت گلایه و نارضایتی در هم ببرم؟
بزرگان نکردند در خود نگاهخدابینی از خویشتن بین مخواه
هوش مصنوعی: بزرگان به خداوند توجه میکردند و به درون خود نمینگریستند. بنابراین، تو نیز از خودت توقع نداشته باش که ببینی.
بزرگی به ناموس و گفتار نیستبلندی به دعوی و پندار نیست
هوش مصنوعی: عظمت و بزرگ‌منشی به ظواهر و ادعاها نیست، بلکه به رفتار و شخصیت واقعی افراد برمیگردد.
تواضع سر رفعت افرازدتتکبر به خاک اندر اندازدت
هوش مصنوعی: اگر تواضع داشته باشی، باعث می‌شود که جایگاه و مرتبهات بالاتر برود؛ اما اگر به خودت تکبر ورزی، تو را به زمین میزند و پست می‌کند.
به گردن فتد سرکش تند خویبلندیت باید، بلندی مجوی
هوش مصنوعی: برای اینکه بر مشکلات و چالشهای زندگی غلبه کنی، باید از سرسختی و شدت عمل خود بکاهی. به دنبال برتری و عظمت نباش، زیرا ممکن است این خواستهها تو را به دام اندازند و دچار دردسر کنند.
ز مغرور دنیا ره دین مجویخدابینی از خویشتن بین مجوی
هوش مصنوعی: از فریب و جذابیتهای دنیوی دنبال مسیر واقعی دین نباش. برای درک خداوند، ابتدا باید به درون خود نگاهی بیندازی و خود را بشناسی.
گرت جاه باید مکن چون خسانبه چشم حقارت نگه در کسان
هوش مصنوعی: اگر به مقام و اعتبار نیاز داری، مانند افراد پست و بیارزش به دیگران با چشم تحقیر نگاه نکن.
گمان کی برد مردم هوشمندکه در سرگرانی است قدر بلند؟
هوش مصنوعی: آیا مردم دانا فکر می‌کنند که در حالتی که مشغول سرگرمی هستند، ارزش و جایگاهشان پایین است؟
از این نامورتر محلی مجویکه خوانند خلقت پسندیده خوی
هوش مصنوعی: به جستجوی مکانی بهتر از این نامآور نرو که اینجا را به خاطر آفرینش زیبا و دلپذیرش میشناسند.
نه گر چون تویی بر تو کبر آوردبزرگش نبینی به چشم خرد؟
هوش مصنوعی: اگر کسی به خاطر بزرگیاش بر تو تکبر ورزد، آیا نمیتوانی او را با چشم خرد و عقل خود ببینی؟
تو نیز ار تکبر کنی همچناننمایی، که پیشت تکبر کنان
هوش مصنوعی: اگر تو هم خود را بالا ببینی و متکبر شوی، دیگران نیز در مقابل تو با تکبر رفتار خواهند کرد.
چو استاده‌ای بر مقامی بلندبر افتاده گر هوشمندی مخند
هوش مصنوعی: اگر بر بالای مرتبهای قرار داری و کسی به پایین افتاده است، اگر عقل و درک درستی داری، نباید به او بخندی.
بسا ایستاده در آمد ز پایکه افتادگانش گرفتند جای
هوش مصنوعی: بسیاری از کسانی که به نظر میرسد ایستاده و قوی هستند، زمانی که به زمین میافتند، به آنها جایگاهی داده می‌شود.
گرفتم که خود هستی از عیب پاکتعنت مکن بر من عیب‌ناک
تَعنّت: اذیت رسانیدن کسی را. (ناظم الاطباء)
یکی حلقهٔ کعبه دارد به دستیکی در خراباتی افتاده مست
هوش مصنوعی: یکی در دستش حلقهٔ کعبه است و دیگری در حال مستی و سرخوشی در خرابهای به سر میبرد.
گر آن را بخواند، که نگذاردش؟ور این را براند، که باز آردش؟
هوش مصنوعی: اگر او را بخوانند، اما اجازه ندهند که بیاید؟ یا اگر او را برانند، آیا میتواند دوباره برگردد؟
نه مستظهر است آن به اعمال خویشنه این را در توبه بسته‌ست پیش
هوش مصنوعی: هیچیک از این دو به اعمال خودشان تکیه نمیکنند؛ یکی به اعمالش اعتماد ندارد و دیگری هم در توبهاش گشایش ندارد.