حکایت شمارهٔ ۲۵
هوش مصنوعی: یکی از مشایخ شام در پاسخ به پرسش درباره حقیقت تصوف گفت که پیش از این، گروهی بودند که از نظر ظاهری پراکنده و از نظر معنوی جمع بودند، ولی اکنون جماعتی هستند که از نظر ظاهری جمع و از نظر معنوی پراکنده‌اند. او همچنین به اهمیت توجه به دل و ارتباط با خدا اشاره کرد و گفت وقتی دل از هر چیزی به جایی برود، هیچ گونه صفایی نخواهی دید و واقعیّت معنوی به تنهایی و خلوت با خداوند وابسته است. مال، مقام و تجارت در واقعیت این ارتباط معنوی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.
یکی را از مشایخ شام پرسیدند از حقیقتِ تصوّف؛
از یکی از پیرانِ طریقت از ماهیّت صوفیگری پرسیدند؛
گفت: پیش از این طایفه‌ای در جهان بودند به‌صورت پریشان و به‌معنی جمع، اکنون جماعتی هستند به‌صورت جمع و به‌معنی پریشان.
گفت: صوفیان در ایّام پیشین گروهی بهظاهر پراکندهحال بودند که در باطنْ خاطری فراهم و دلی آسوده از وسوسهٔ نفس داشتند و امروز فرقهای هستند بهظاهرِ حال گردِ هم آمده و به باطن پریشان.
چو هر ساعت از تو به جایی رود دلبه تنهایی اندر، صفایی نبینی
چون خاطر تو هر زمان به اندیشهای مشغول باشد، به خلوت‌نشینی هم آیینهٔ دل پاک نتوانی دید.
ورت جاه و مال است و زَرع و تجارتچو دل با خدای است، خلوت‌نشینی
اگر مقام و ثروت و کِشت و بازرگانی داشته باشی و رویِ دلت به خدا باشد، گویی در خلوت نشستهای.