غزل شمارهٔ ۷۷۵
هوش مصنوعی: این شعر به بررسی وضعیت انسان و تعلقات دنیوی او پرداخته است. شاعر به مخاطب یادآوری می‌کند که در دنیای مادی نباید غرق شود و باید به دنبال معرفت و حقیقت باشد. او به موضوعاتی همچون ناپایداری زندگی، اهمیت اندیشه و روح انسان اشاره می‌کند و به این نکته تأکید می‌کند که انسان باید از وابستگی به دنیا و غفلت از معنویت پرهیز کند.
شاعر با استفاده از تمثیل‌ها و تصاویری چون شمع و تاریکی، سر و بی‌سری، و ذکر یحیی، به بیان اهمیت آزادگی، دانش و آگاهی می‌پردازد و می‌گوید که در نهایت، آنچه باقی می‌ماند، عمل و روح در انسان است. او احساس می‌کند که بسیاری از مردم در این دنیای مادی غرق شده‌اند و از حقیقت و معنای زندگی خود بی‌خبرند. در نهایت، شاعر با حسرت به وضع زندگی انسان‌ها می‌نگرد و آن را یادآور می‌شود که دنیا تنها دیو و فریب است که انسان را از مسیر راست دور می‌کند.
تو را تا سر بود برجا کجا داری کله داریکه شمع از بی سری یابد کلاه از نور جباری
هوش مصنوعی: تا زمانی که کسی پایدار باشد، تو هم جایی نداری؛ نمیتوانی مانند شمعی که بدون سر است، نور و برتری را تجربه کنی.
سر یک موی سر مفراز و سر در باز و سر بر نهاگر پیش سر اندازان سزای تن، سری داری
هوش مصنوعی: اگر بر یک موی سر، خود را ببازی و همچنان در دوری از خود، نشستهای و احساس میکنی که سر و تن تو در خطر است، بدان که در واقع سر و بدن تو خود را در اختیار تو قرار دادهاند.
چو بار آمد سر یحیی سرش بر تیرگی مانددرین سر باختن این سر بدان گر مرد اسراری
هوش مصنوعی: زمانی که یحیی به دنیا آمد، او سرش در تاریکی ماند. در اینجا باختن جان به خاطر اسرار و رمز و رازها است.
مبر مویی وجود آنجا که دایم آن وجودت بسکه مویی نیست تدبیرت مگر از خویش بیزاری
هوش مصنوعی: در جایی که وجود تو مدام و بینهایت است، نگذار حتی بینی از مویی کوچک در آنجا وجود داشته باشد. تدبیر و تدابیر تو تنها زمانی میتواند کارگر باشد که از خودت دوری کنی و به خودت دلبسته نباشی.
اگر یک پرتو این نور بر هر دو جهان افتدشود هر دو جهان از شرم چون یک ذره متواری
هوش مصنوعی: اگر حتی یک پرتو از این نور بر زمین و آسمان بتابد، هر دو جهان از شرم مانند یک ذره ناپدید میشوند.
چو عالم ذره‌ای است اینجا ز عالم چند باشی توکه در پیش چنین کاری کمر بندی به عیاری
هوش مصنوعی: این جمله به این معنی است که در این دنیا، دانش و آگاهی فقط به مقدار کم و جزئی است، و با توجه به این حقیقت، تو که در برابر چنین کار مهمی قرار داری، باید تلاش و آمادگی بیشتری داشته باشی و خود را برای آن آماده کنی.
چو شد ذات و صفت بندت مرو با این و آن آنجاچو گل زانجا برند آنجا چه خواهی برد جز زاری
هوش مصنوعی: وقتی که تو با ذات و صفات خداوند ارتباط برقرار کنی، دیگر با این و آن نرو. در آنجا مانند گل خواهی شد و از آنجا چه چیزی جز اندوه و گریه برایت باقی می‌ماند؟
صفات نیک و بد آنجا بسوزد آتش غیرتمبر جز هیچ آنجا هیچ تا برهی به دشواری
هوش مصنوعی: در آنجا کارهای خوب و بد بیاعتبار میشوند و تنها غیرت و شرف اهمیت دارد. هیچ چیز جز این ارزشمند نیست تا اینکه با سختیها دست و پنجه نرم کنی.
چه می‌گویم نه‌ای تو مرد این اسرار دین‌پرورکه تو از دنیی جافی بماندی در نگونساری
هوش مصنوعی: من چه چیزی میتوانم بگویم؟ تو مردی هستی که در این اسرار دینپرور غرق شدهای، اما همچنان در وسوسههای دنیوی گرفتار ماندهای و به حالتی ناامید و افتاده رسیدهای.
به دنیا عمر در جوجو بسر بردی عجب این استکه در عقباب خواهد بود زان جوجو گرفتاری
هوش مصنوعی: در زندگی خود، از زمان کودکی تا حال، در مشکلات و سختیها به سر بردی. جالب اینجاست که این مشکلات و چالشها همچنان در آینده نیز ادامه خواهند داشت و تو همچنان تحت تأثیر آنها خواهی بود.
به دنیا و به عقبی در چو خر در جو به جو ماندیز روح عیسوی بویی به تو نرسید پنداری
هوش مصنوعی: در دنیا و آخرت همچون الاغ در گل و لای ماندهای و از روح عیسوی هیچ بویی به تو نرسیده است، انگار نه انگار که در جستجوی آن هستی.
چو در جانت ز دنیا بار بسیار است و از دین نهتو را زین بار جان دین رفت و دنیا هم به سر باری
هوش مصنوعی: وقتی در درونت بار سنگینی از دنیا وجود دارد و دینت این بار را بر دوش نمیکشد، نه تنها از دینت دور شدهای بلکه بار دنیا نیز به پایان میرسد.
اگر از زندگی خود نکردی ذره‌ای حاصلچه داری غم چو کردی جمع این دنیای مرداری
هوش مصنوعی: اگر در زندگیات هیچ دستاوردی نداشتهای، پس چرا نگران هستی؟ چون وقتی دنیا فقط زشتیها و بیارزشیها را در خود دارد، غم و اندوه چه فایدهای دارد؟
دل عطار خونی شد ازین دریای بوقلمونچه دنیا دیو مردم‌خوار و چندین خلق پرواری
هوش مصنوعی: دل عطار از دیدن دنیای پر از فساد و ریا به شدت داغان و غمگین شده است. او به این موضوع اشاره می‌کند که دنیا پر از افرادی است که از ضعف و نادانی دیگران بهرهبرداری میکنند و در حقیقت دیوهایی هستند که به جان مردم میافتند و آنها را مورد ستم قرار میدهند. در این میان، بسیاری از انسان‌ها نیز همچون پرندگان در قفس، در دام این شرایط گرفتار آمدهاند.