گفتار شیخ خرقان در دم آخر
هوش مصنوعی: این شعر بیانگر درد و رنج عمیق شاعر است که به دنبال درکی از جایگاه خود در بندگی و خداشناسی می‌گردد. او آرزو دارد که جانش را بشکافند و درونش را توضیح دهند تا دیگران از مشکلاتش آگاه شوند. شاعر می‌گوید که بندگی واقعی در پذیرش و احترام به خداوند است و نه در کج‌فهمی و بت‌پرستی. او تأکید می‌کند که بندگی به معنای افکندن خود به پای خداوند و زنده ماندن در مسیر احترام و کرامت است. اگر کسی از این اصول تخطی کند، حتی اگر بنده باشد، از مسیر دور می‌شود و حرمتی برایش نمی‌ماند. در نهایت، شاعر بر این نکته تأکید می‌کند که با حرمت و بندگی واقعی، انسان می‌تواند به نعمت‌های الهی دست یابد.
دردم آخر که جان آمد به لبشیخ خرقان این چنین گفت ای عجب
هوش مصنوعی: وقتی درد و رنج من به اوج خود رسید و به مرز جان رسید، شیخ خرقان با تعجب گفت: چه شگفتانگیز است!
کاشکی بشکافتندی جان منباز کردندی دل بریان من
هوش مصنوعی: ای کاش میتوانستند جان من را بشکافند و دل آتشینم را نمایان کنند.
پس به عالمیان نمودندی دلمشرح دادندی که درچه مشکلم
هوش مصنوعی: پس دل من را به مردم نشان دادند و برایشان توضیح دادند که در چه وضعی هستم و چه مشکلاتی دارم.
تا بدانندی که با دانای رازبت پرستی راست ناید، کژ مباز
هوش مصنوعی: تا زمانی که بفهمی که پرستش بتی که دانای عمیق رازها نیست، صحیح نمیباشد و باطل است.
بندگی این باشد و دیگر هوسبندگی افکندگیست ای هیچ کس
هوش مصنوعی: اینکه بندگی یعنی خود را به خدای خود سپردن و از خواستههای دیگر صرفنظر کردن. در غیر این صورت، اگر به خواستههای دیگر توجه کنیم، خود را در بند غفلت و گرفتاری خواهیم انداخت. پس حقیقت بندگی در تسلیم و رهایی از شهوات و خواستههاست.
نه خدایی می‌کنی نه بندگیکی ترا ممکن شود افکندگی
هوش مصنوعی: نه تو رفتار خدایی داری و نه به عنوان بندهای از خدا عمل می‌کنی. پس چگونه ممکن است که در این وضعیت به حالت افتادگی و گمگشتگی بیفتی؟
هم بیفکن خویش و هم بنده بباشبنده و افکنده شو ، زنده بباش
هوش مصنوعی: خودت را رها کن و در عین حال در خدمت دیگران باش. به عنوان یک خدمتگزار باش و آزاد و زنده زندگی کن.
چون شدی بنده به حرمت باش نیزدر ره حرمت بهمت باش نیز
هوش مصنوعی: وقتی که به خاطر احترام کسی بندگی کردی، باید در مسیر احترام به او نیز با تمام وجود تلاش کنی.
گر درآید بنده بی حرمت به راهزود راند از بساطش پادشاه
هوش مصنوعی: اگر بندهای بدون احترام وارد شود، پادشاه او را به سرعت از جمع خود دور می‌کند.
شد حرم بر مرد بی‌حرمت حرامگر به حرمت باشی این نعمت تمام
هوش مصنوعی: اگر کسی بیاحترام باشد، حرم (مکان مقدس) برای او حرام می‌شود. اما اگر به حرمت و احترام بروی، از نعمت‌های آن مکان بهرهمند میشوی.