سخن دیوانه‌ای دربارهٔ عالم
هوش مصنوعی: این متن شعری در مورد فلسفه و مفهوم حقیقت است. شاعر در ابتدای شعر به توصیف حالتی عاطفی از فردی دیوانه می‌پردازد که در نیمه‌شب گریه می‌کند و به دنبال درک حقیقت در این جهان است. او بر این باور است که زندگی پر از حقه‌ها و فریب‌هاست که ما را به جهل دچار کرده‌اند، و در نهایت مرگ به سراغ ما می‌آید تا این حقه‌ها را کنار بگذارد.
سپس شاعر به اهمیت «عقل»، «دل» و «روح» اشاره می‌کند و دعوت به جستجوی حقیقت و پرواز به سوی آن دارد. نصیحت‌هایی برای رشد معنوی و اخلاقی نیز مطرح می‌شود، و در نهایت درباره «انصاف» به عنوان یک ویژگی مهم انسانی سخن گفته می‌شود.
شاعر می‌گوید که انصاف نجات‌بخش است و افرادی که منصف هستند، از خطاها و اشتباهات دور می‌مانند. او اهمیت دادن به انصاف را در زندگی فردی و اجتماعی ضروری می‌داند و بر این نکته تأکید می‌کند که برای رسیدن به معرفت و حقیقت، باید از ریا و فریب دوری کرد.
نیم شب دیوانه‌ای خوش می‌گریستگفت این عالم بگویم من که چیست
هوش مصنوعی: در نیمه شب، شخصی دلشکسته و دیوانه‌ای شروع به گریه کرد و گفت که میخواهم بگویم این دنیای چه جور جایی است.
حقه‌ای سر برنهاده، ما درومی‌پزیم از جهل خود سودا درو
هوش مصنوعی: ما به خاطر نادانی خود، در دام فریب و حقه‌ای که آماده شده، گرفتار میشویم و از آن بهرهبرداری میکنیم.
چون سراین حقه برگیرد اجلهر که پر دارد بپرد تا ازل
هوش مصنوعی: زمانی که سرنوشت یا مرگ، کسی را از دنیا ببرد، آن شخص که بار زندگی را به دوش دارد، به سوی بقا و جاودانگی میرود.
وانک او بی پر بود، در صد بلادر میان حقه ماند مبتلا
هوش مصنوعی: او بیپر است، و در میان صد مشکل گیر افتاده و در تنگنا قرار دارد.
مرغ همت را به معنی بال دهعقل را دل بخش و جان را حال ده
هوش مصنوعی: به پرندهای که نماد تلاش و آرزو است اجازه پرواز بده و با عقل و دل شایسته به او کمک کن تا به حالت و مرتبهای بلند دست یابد.
پیش از آن کز حقه برگیرند سرمرغ ره گرد و برآور بال و پر
هوش مصنوعی: قبل از اینکه به تو فریب دهند و تو را به دام بیندازند، خودت را آماده کن و قدرت و توان خود را برای پرواز به کار بگیر.
یا نه، بال و پر بسوز و خویش همتا تو باشی از همه در پیش هم
هوش مصنوعی: یا اینکه خودت را بسوزان و از همه چیز بگذر تا همیشه در مقام اول نباشی.
دیگری گفتش که انصاف و وفاچون بود در حضرت آن پادشا
هوش مصنوعی: دیگری از او پرسید که در نزد آن پادشاه، انصاف و وفا چگونه است؟
حق تعالی داد انصافم بسیبی‌وفایی هم نکردم با کسی
هوش مصنوعی: خداوند به من انصاف بسیاری داده است و من هرگز به کسی بیوفایی نکردهام.
در کسی چون جمع آمد این صفترتبت او چون بود در معرفت
هوش مصنوعی: اگر در کسی صفتی همچون جمع و انس وجود داشته باشد، جایگاه و مقام او در دانش و آگاهی چگونه خواهد بود؟
گفت انصافست سلطان نجاتهر که منصف شد برست از ترهات
هوش مصنوعی: سلطان گفت که انصاف ضروری است و هر کسی که به عدالت و درستی رفتار کند، از سخنان بیمعنی رهایی مییابد.
از تو گر انصاف آید در وجودبه ز عمری در رکوع و در سجود
هوش مصنوعی: اگر انصاف تو در وجود بیاید، از تمام عمر که در حال رکوع و سجود بودم، بهتر خواهد بود.
خود فتوت نیست در هر دو جهانبرتر از انصاف دادن در نهان
هوش مصنوعی: شایسته بودن و بزرگواری تنها به انصاف دادن در خفا محدود نمیشود، بلکه در هر دو دنیا بالاتر از آن است.
وانک او انصاف بدهد آشکاراز ریا کم خالی افتد، یاد دار
هوش مصنوعی: اگر او بهطور صریح قضاوت کند، از تزویر و فریب خود کاسته می‌شود، به این نکته توجه کن.
نستدند انصاف، مردان از کسیلیک خود می‌داده‌اند الحق بسی
هوش مصنوعی: مردان انصاف را از کسی دریافت نکردند، اما خودشان حقیقت را به خوبی میشناختند و به آن عمل میکردند.