پند ارسطاطالیس بر اسکندر هنگام مردن او
هوش مصنوعی: این شعر به بررسی موضوعات معنوی و فلسفی پرداخته و به اسکندر و ارسطو اشاره می‌کند. ارسطو به اسکندر یادآوری می‌کند که پند و نصایحش در زندگی همیشه لازم است و انسان باید از بلاها و مشکلات آگاه باشد. او تأکید می‌کند که انسان باید روحش را تقویت کند و از مرگ بترسد. در این میان، اشاره به مرغان آزاد و عشق و حکمت یونان و دین نیز وجود دارد. ارسطو می‌گوید که حکمت یونانیان نمی‌تواند به عمق حکمت دینی برسد و این علم فقط افراد را به زحمت می‌اندازد و نمی‌تواند به نور حقیقت منتهی شود. او از اسکندر می‌خواهد که از خودگذشته و به حقیقت و بقا بپردازد تا در پیشگاه خداوند قرار گیرد. در نتیجه، پیامی از فنا و سرسپردگی به عشق و بندگی صادر می‌شود.
چون بمرد اسکندر اندر راه دینارسطاطالیس گفت ای شاه دین
هوش مصنوعی: زمانی که اسکندر در مسیر دینی مرد، ارسطو به او گفت: ای پادشاه دین.
تا که بودی پند می‌دادی مدامخلق را این پند امروزین تمام
هوش مصنوعی: تا زمانی که تو بودی و به مردم نصیحت میکردی، این نصیحتهای امروز کاملاً کافی و تمام شدهاند.
پند گیر ای دل که گرداب بلاستزنده دل شو زانک مرگت در قفاست
هوش مصنوعی: ای دل، پند بگیر که در برابر مشکلات و سختیها مانند گردابی است. زنده و هوشیار باش، زیرا سرنوشتت در گرو این یادگیری و هوشیاری است.
من زفان و نطق مرغان سر به سربا تو گفتم فهم کن ای بی‌خبر
هوش مصنوعی: من با زبان و گفتار پرندگان تمام صحبتهایم را با تو در میان گذاشتم، پس ای ناآگاه، این حرفها را درک کن.
در میان عاشقان مرغان درندکز قفس پیش از اجل برمی پرند
هوش مصنوعی: عاشقان مانند پرندگان وحشی هستند که قبل از اینکه به سرنوشت خود برسند، از قفس رهایی مییابند و پرواز میکنند.
جمله را شرح و بیانی دیگرستزانک مرغان را زفانی دیگرست
هوش مصنوعی: تمام موضوعات و نکاتی که بیان میشوند ممکن است تبیینی دیگر داشته باشند، زیرا حس و بیان پرندگان متفاوت از انسانهاست.
پیش سیمرغ آن کسی اکسیر ساختکو زفان این همه مرغان شناخت
هوش مصنوعی: در نزد سیمرغ، آن کسی که اکسیر را تهیه کرد، کسی است که توانسته از زبان همه پرندگان آگاه شود و آنها را بشناسد.
کی شناسی دولت روحانیاندر میان حکمت یونانیان
هوش مصنوعی: آیا میدانی موقعیت روحانیان را در دل فلسفه و دانش یونانی چقدر مهم و تأثیرگذار است؟
تااز آن حکمت نگردی فرد توکی شوی در حکمت دین مرد تو
هوش مصنوعی: تا زمانی که به راز و حکمت نرسیدهای، نمیتوانی فردی فهمیده و دانا در دین باشی.
هرک نام آن برد در راه عشقنیست در دیوان دین آگاه عشق
هوش مصنوعی: هر کسی که نامش در مسیر عشق بر سر زبانها باشد، در اصل در عالم دین و معرفت عشق، توانا و دانا نیست.
کاف کفر اینجا به حق المعرفهدوستر دارم ز فای فلسفه
هوش مصنوعی: من کاف کفر را به عنوان یک مفهوم مشخص میدانم و فلسفه را کمتر از آنچه به من معرفی شده، ارزشمند میبینم.
زانک اگر پرده شود از کفر بازتو توانی کرد از کفر احتراز
هوش مصنوعی: اگر پردهای که بر کفر افتاده کنار برود، تو میتوانی از کفر دوری کنی.
لیک آن علم لزج چون ره زندبیشتر بر مردم آگه زند
هوش مصنوعی: اما آن دانش لغزنده، وقتی به اشتباه میافتد، بیشتر بر مردم تأثیر میگذارد.
گر از آن حکمت دلی افروختیکی چنان فاروق برهم سوختی
هوش مصنوعی: اگر با حکمت و دانایی دلی را روشن کردهای، پس چگونه میتوانی مثل فاروق زمین را بسوزانی؟
شمع دین چون حکمت یونان بسوختشمع دل زان علم بر نتوان فروخت
هوش مصنوعی: شمع دین که به عنوان نماد روشنایی و راهنمایی است، به اندازه حکمت یونان خاموش شد. اما هیچ چیز نمی‌تواند شمع دل را که به عشق و احساسات مربوط می‌شود، با آن علم و دانش فدای کرد.
حکمت یثرب بست ای مرد دینخاک بر یونان فشان در درد دین
هوش مصنوعی: ای مرد دین، در یثرب (مدینه) دانش و حکمت وجود دارد، پس خاک بر سر یونان (فرهنگ و دانش آن) بریز و در مشکلات و رنجهای دین توجه کن.
تا به کی گویی تو ای عطار حرفنیستی تو مرد این کار شگرف
هوش مصنوعی: چقدر باید ادامه دهی و به دیگران بگویی که تو وجود نداری؟ تو کسی هستی که توانایی انجام این کار بزرگ را داری.
از وجود خویش بیرون آی پاکخاک شو از نیستی بر روی خاک
هوش مصنوعی: از وجود خود بیرون بیای و پاک و خالص باش، از حالت ناپیدایی خارج شو و بر روی زمین قرار بگیر.
تا تو هستی پای مال هر خسینیست گشتی تاج فرق هر کسی
هوش مصنوعی: تا زمانی که تو وجود داری، هیچکس نمی‌تواند به تو بیاحترامی کند؛ تو برتری و احترام خاصی داری.
تو فنا شو تا همه مرغان راهره دهندت در بقا در پیشگاه
هوش مصنوعی: خودت را ناپدید کن تا دیگر پرندگان راه را به تو نشان دهند و در عالم جاودانگی به تو کمک کنند.
گفتهٔ تو رهبر تو بس بودکین سخن پیر ره هرکس بود
هوش مصنوعی: سخن تو به عنوان راهنما کافی است، زیرا این حرف، کلام پیرهری است که راهنمای همه است.
گر نیم مرغان ره را هیچ کسذکر ایشان کرده‌ام، اینم نه بس
هوش مصنوعی: اگر من پرندگان راه را ذکر کرده‌ام، این تنها مقدمهای است و کافی نیست.
آخرم زان کاروان گردی رسیدقسم من زان رفتگان دردی رسید
هوش مصنوعی: در نهایت، از آن جمعیت با شکوه و باصفا، به من خبری دردناک رسید که نشان میدهد من هم از میان آنها رخت بربستهام.