بخش ۱۱ - الحکایه و التمثیل
هوش مصنوعی: در این شعر، شاعر به تبیین مفهوم وجود و هستی می‌پردازد. او به پرسشی عمیق اشاره می‌کند: اینکه همه چیز، از عرش و فرش گرفته تا عالم هستی، در واقع خود انسان است. این جهان و آن جهان در درون انسان نهفته‌اند و اگر انسان بخواهد به حقیقت وجود خود پی ببرد، باید به عمق وجودش نگاه کند. شاعر به ما یادآوری می‌کند که هر چه به دنبال حقیقت باشیم، نهایتاً به خود می‌رسیم و درکش برای ما آشکار می‌شود. در این میان، برتری جوهر انسان بر همه چیز تأکید شده است و جاودانگی روح در برابر مادیات مطرح می‌شود.
یکی از بایزید این شیوه درخواستکه هرچیزی که پنهانست و پیداست
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که یکی از شخصیتهای مهم در تاریخ تصوف و عرفان، به گونهای خاص درخواست می‌کند که هر آنچه که مخفی و نمایان است، به او نشان داده شود. به عبارت دیگر، او به دنبال شناخت کامل و حقیقت تمامی چیزهاست، هم آنچه که در ظاهر دیده می‌شود و هم آنچه که در باطن پنهان مانده است.
ز عرش و فرش و کونین این همه چیستهمه گفتا منم چون مردم از زیست
هوش مصنوعی: از آسمان و زمین و همه موجودات، این همه هستی چیست؟ همه پاسخ دادند: منم، چون انسان از زندگی است.
هر آنگه کین نهاد او هم فروشدهمین عالم همان عالم فروشد
هوش مصنوعی: هر زمانی که او برای انتقام و کینهتوزی اقدام کند، همین دنیا نیز به همین شکل از بین میرود.
نماند هیچ اگر تو می‌نمانیکه تو هم این جهان هم آن جهانی
هوش مصنوعی: اگر تو در این دنیا نمانی، هیچ چیزی باقی نخواهد ماند؛ چون تو خود هم در این دنیا و هم در جهان دیگر، وجود و اهمیت داری.
از آنگه باز کین عالم نهادندبنا بر قالب آدم نهادند
هوش مصنوعی: از زمانی که این دنیا را ساختند، شکل و ساختار انسان را هم بنا نهادند.
نهادی بوالعجب داری تو در اصلبلاسی کرده اندر اطلسی وصل
هوش مصنوعی: تو موجودی شگفتانگیز داری که در واقعیت، به طرزی عجیب به وصال زیبایی سپری شده است.
اگر صد قرن می‌گردی چو پرگارنیاید وصل گاه تو پدیدار
هوش مصنوعی: اگر به مدت طولانی و بیوقفه هم جستجو کنی، باز هم نخواهی توانست زمان و مکان وصال را پیدا کنی.
اگر بر آسمان گر بر زمینیجزین چیزی که می‌بینی نبینی
هوش مصنوعی: اگر در آسمان باشی یا روی زمین، جز آنچه که می‌بینی، هیچ چیز دیگری وجود ندارد.
وگر در جوهرت چشمی شود بازدو عالم بر تو افشانند از آغاز
هوش مصنوعی: اگر در ذات تو نگاهی گشوده شود، دو جهان برای تو با شکوه و زیبایی از نخستین روز برافشایند.
در آن ساعت که آن چشم آیدت پیشدو عالم در تو گم گردد تو در خویش
هوش مصنوعی: زمانی که آن چشم به تو نگاه کند، در برابر تمام دنیا برایت ناپدید می‌شود و خود را در عمق وجودت گم میکنی.
تویی آن جوهری گر می‌ندانیکه برتر زین جهان و آن جهانی
هوش مصنوعی: تو آن وجود با ارزشی هستی که اگر خودت ندانسته باشی، از هر جهانی بالاتر و برتر هستی.